Turizem

Qyteti antik i Amantias është një nga qytetet, sigurisht më të vjetër të kohës, por që me rrënojat e saj ka ardhur deri në ditët tona me të njëjtën madhështi. Ky qytet gjendet në kodrinën mes rrjedhës së dy lumenjve me një shtrirje deri në Detin Jon. Në verilindje kufizohet nga lumi Vjosë i krahinës Mallakastër, e ndërsa në jugperëndim shtrihet lugina e lumit Shushicë. Rrënojat dhe gjurmët e tij në ditët e sotme i gjejmë në fshatin Ploçë të rrethit Vlorë, rreth 34 km larg nga qyteti i lashtë i Aulonës. Sipas studimeve arkeologjike të bëra në zonë, Amantia shfaq tiparet e një qytetërimi 1 mijë vjeçar. Mendohet se ky qytetet është themeluar rreth viteve 350 para Krishtit, dhe ka mundësi të jetë ndërtuar nga fisi ilir i Taulanteve, që ka dominuar ushtarakisht në rajon nga Epidamni deri ne gadishullin e Akrokerauneve ( Karaburun).

Kjo fortesë e madhe dhe e fuqishme, kishte dy porta kryesore dhe dy kulla mbrojtëse në veri dhe sigurisht që ka luajtur një rol të rëndësishëm mbrojtës që nga lugina e lumit të Vjosës, në drejtim të lindjes, duke shkuar kështu  deri në Gjirin e Vlorës.

Qyteti i Amantias, ndryshe nga shumë qytete ilire të vendosura më në veri me një kulturë primitive, u zhvillua shumë shpejt ekonomikisht, nga ana kulturore si dhe duke pasur edhe një rol të rëndësishëm ushtarak dhe politik, që i jepte një rol dominant në rajon.

Sipas të dhënave të mbledhura në shekullin e IV p.e.s,  thuhet se Amantia  nga një vendbanim i thjeshtë, kthehet në një qytet të mirëfilltë dhe në një nga qendrat më të rëndësishme  skllavopronare.

Ajo ka qenë  qendra e një bashkësie ekonomike, shoqërore dhe politike që njihej me termin grek Koinoni (lidhja) Amant, e cila shtrihej përgjatë luginës së Shushicës deri në Borsh në jug. Koinoni përfshinte edhe bregdetin e sotëm të Vlorës nga laguna e Nartës deri në Ujin e Ftohtë, ku përfshiheshin edhe qytetet e Aulonës (Triporti) dhe Kaninës (Throni). Të tjera qendra që bënin pjesë në këtë formacion ishin edhe Olimpia (Mavrova), Hajdëraj, Dukaj, Matohasanaj, Cerja, Borshi etj. Si shumë qytete ilire edhe Amantia kishte legjendën e saj mbi themelimin. Sipas saj, të cilën e citon Pausania, qyteti u themelua nga abantët që u larguan nga Troja, pas shkatërrimit të saj, kurse Likofroni thotë se qyteti u themelua nga abantët e Trojës të drejtuar nga Helefenori. Me të tilla legjenda për themelimin ishin mbushur edhe qytetet e tjera fqinje si Oriku dhe Bylisi.

Amantia ishte qyteti kryesor i Koinonit, qendra politike, ekonomike, shoqërore, kulturore etj. Në të kryqëzohej një rrjet i dendur rrugësh që lidhnin Apoloninë me Bylisin dhe më tej me Epirin. Të ardhurat kryesore ekonomike vinin nga blegtoria dhe tregtimi i lëndës drusore, pasi malet përreth ishin të veshur me pyje. Në vitet 260 p. K. – 168 p. K., Amantia nxori edhe monedhat e saj prej bronzi me nënshkrimin “Amantion”. Lidhjet kryesore ekonomike qyteti i kishte me Apoloninë dhe Epirin. Ndërkohë, nuk dihet se si kanë qenë marrëdhëniet me Apoloninë, e cila shfrytëzonte minierën e serës së Selenicës, e cila gjendej në territorin amantin. Mbishkrimet e gjetura dëshmojnë një mirorganizim të strukturës shtetërore, ku ndeshen një sërë nëpunësish dhe institucionesh si: prytani, agonoteti, epimeleti, këshilli, sekretari i tij, këshilltarët etj., kurse nga strukturat ushtarake ndeshim toksarkun, komandantin e shigjetareve.

Amantia kishte një sipërfaqe prej 15 ha dhe shtrihej përgjatë një kodre, e rrethuar e gjitha me mure që arrinin gjatësinë 2200 m. Për vetë kushtet e ndërtimit në një terren të tillë, qyteti kishte formën e një trapezi gjatësor.

Pikërisht në këtë hapësirë gjendeshin ndërtesat, tempujt, stadiumi, akropoli, teatri, gjimnazi etj. Nga monumentet me të ruajtura në Amantia është pa dyshim stadiumi i cili është një nga treguesit e zhvillimit të qytetit. I zbuluar nga arkeologët, ai ka formë katërkëndëshi të stërzgjatur, me gjatësi të krahëve që shkojnë nga 40.40 m deri në 54.50 m.

Ka të dhëna që flasin se qyteti ilir pësoi një bum me ndërtime, të veçantë të cilat i përshtaten zonës kodrinore ku shtriu gjymtyrët qyteti antik. Godinat me karakter publik u ndërtuan në tarraca u rrethuan me mure. Qyteti kodrinor i Amantias përbënte një pamje të veçantë, por dhe krejt të ndryshme nga qytetet ilire dhe ndryshimi vihej re tek ndërtimet në sheshe tarracash.

Gjatë shekujve  të  III-II p.e.s qyteti ilir i Amantia njihet një qytet me zhvillim shumë të madh, por pas zaptimit të tij nga pushtuesit romak në shekullin e I p.e.s qyteti kodrinor fillon që t’i zbehet madhështia që kishte deri në atë kohë. Pas këtij shekulli fillon dhe rënia e ngadaltë e qytetërimit.

Dëshmi, gjurmët e këtij qytetërimi, sot i gjen te muret rrethues, nekropoli, stadiumi, tempulli i Afërditës, varrezat por stadiumi është me 4000 vende është pjesa e ruajtur më mirë.

Mund të vizitohet duke ndjekur intenerarin Vlorë-Qishëbardhë -Drashovicë-Kotë-Vajzë-Ploçë.

Kalaja është monument historik në qytetin e Vlorës. Rrënojat e kalasë së Vlorës ndodhen në qendër të qytetit, në lulishten prapa Monumentit të Pavarësisë.

Sondazhet e bëra në pranverën e vitit 1985 nxorrën në dritë rrënojat e një muri. Këto sondazhe shërbyen si pikënisje për gërmimet arkeologjike të vitit 1986.

Shtresa kulturore përfaqësohet nga dy periudha, antikiteti i vonë dhe mesjeta, e cila përputhet edhe me fazat e ndërtimit të murit rrethues. Sistemi fortifikues është ngritur në shek. IV të erës sonë dhe i riforcuar dhe më vonë (shek. VI – fillim shek. VII), i pajisur edhe me kulla përforcuese katërkëndëshe. Muri solid, nga pikëpamja konstruktive rrethonte një pjesë të qendrës së qytetit të sotëm të Vlorës dhe formonte një vendbanim të fortifikuar të tipit Kastrum. Lënda arkeologjike si qeramika, objekte metalike e monedhat dëshmojnë se periudha më intensive e jetës së Aulonës si qendër qytetare kanë qënë shekujt V – VI e XI – XIII. Këto të dhëna përputhen edhe me burimet historike gjatë mesjetës, sipas të cilave Vlora zihet në gojëdhënë edhe si qendër peshkopale në shek. X. Ndërsa më vonë ajo bëhet fushë betejash në mes të bizantinëve e normanëve. Më 1205 u pushtua nga Venediku dhe në shek. XIII – XIV u bë një qendër e lulëzuar tregtare e zejtare derisa kaloi në duart dhe nën sundimin e familjes feudale shqiptare të Balshajve. Osmanët e pushtuan më 1417. Kjo solli rrënimin dhe shkatërrimin e plotë të fortesës antike.

Nga gërmimet e fundit arkeologjike të vitit 1990 sistemi fortifikues zë një sipërfaqe 600m². U zbulua muri 3.3 m i trashë, me gjatësi 54 m, i ndërtuar me teknikën “opus mixtum” dhe i përket pjesës jugore të sistemit fortifikues të Aulonës. Muret rrethuese krijonin një plan katërkëndësh të çrregullt me sipërfaqe rreth 9.5 ha. Ruhet pjesa e murit të jashtëm ndërsa ajo e brendshme është e dëmtuar. Muri ka drejtim lindje – verilindje. Në skajin tjetër të murit, në perëndim, nga ana e brendshme e tij doli një trakt muri i ngjitur në faqen e tij (faza A). Ky trakt është 3 m i gjatë, 1 m i trashë dhe 1.20 m i lartë. Në anën perëndimore të tij ka 4 – 5 këmbëshkallë prej guri, të cilat të çonin në platformën ose në pusin nr. 1, i cili ndodhet fare pranë.

Në krahun e brendshëm të murit të përmendur, në anë lindore u zbuluan tre mure të ruajtura pjesërisht dhe të vendosura larg njërit nga tjetri 1.75-1.90 m. Ato bien vertikalisht mbi murin rrethues (faza A) dhe ruajnë këto përmasa: duke filluar nga ana perëndimore, i pari është 2.30 m i gjatë, 1.15 m i trashë, 20 m i lartë. Pothuajse të njëjtat përmasa kanë edhe dy muret e tjera. Të tre muret nuk lidhen organikisht me murin rrethues, ndërsa nga pikëpamja e teknikës së ndërtimit janë të njëllojta. Ngritja e tyre është e lidhur me një funksion të caktuar, mbajtja e harqeve, mbi të cilat vendoseshin shkallët që të çonin në platformën e luftëtarëve.
Në faqen e brendshme të murit rrethues dolën në dritë tre mure, të cilat edhe pse ruhen pjesërisht lënë të kuptohet për ekzistencë banesash. Muri nr. 5, me drejtim JL – VP është 4.05 m i gjatë, 0.65 m i gjerë, me një hyrje 1.32 m. Në lindje, muri nr. 6 është 35 m i gjatë, 0.60 m i trashë dhe 0.65 m i lartë.

Të dyja këto mure lidhen me murin rrethues. Hyrja në murin nr.6 është 0.95 m e gjerë, me një prag të përbërë prej dy pllakash.

Muri i tretë u zbulua në krahun tjetër të murit nr. 5, është 1.80 m i gjatë dhe 0.58 m i trashë. Në këto mure, si material ndërtimi përdoren gurë mesatarë e tulla.(fig. 3). Si lidhës shërben llaçi i gëlqeres i përzier me rërë të trashë. Mbeturinat e këtyre mureve krijojne tre mjedise në seri njëri pas tjetrit dhe bashkë me korridorin mund të lidhen me një kompleks banesash.