Kalaja e Gjon Boçarit sot ka një vlerë historike në funksion të turizmit. Ndodhet mbi një kodër të ulët që shtrihet në perëndim të fshatit Tragjas i Ri, pranë Dukatit të rrethit të Vlorës.
Kjo kala, së bashku me atë të Sofës në perëndim, 2 km larg saj, zotërojnë pamjen e hapur të fushës së Dukatit deri në gjirin e Orikumit të lashtë, duke kontrolluar dhe rrugën kryesore që lidhte në mesjetë Vlorën dhe bregdetin e Himarës deri në Sarandë.
Në vitin 1978, një ekspeditë njohëse arkeologjike evidenton dhe rilevon kalanë.
Për kohën e ndërtimit të kalasë, e cila nuk përmendet në burimet historike, janë shprehur mendime të ndryshme, që e datojnë atë nga shek. XIV deri në shek. XVIII-XIX.
Kalaja e Gjon Boçarit formohet nga një katërkëndësh kënddrejtë (30 x l8 m), me dy kulla poligonale në qoshen veriore dhe lindore, ndërsa hyrja e vetme, 2 m e gjerë ndodhet në mesin e njërës nga brinjët e ngushta të katërkëndëshit.
Kurtinat kanë një trashësi prej 1.80 m dhe po aq është edhe gjerësia e mureve të kullave. Gjithashtu e barabartë është edhe lartësia e tyre.
Kalaja e Gjon Boçarit sot ka një vlerë historike në funksion të turizmit. Ndodhet mbi një kodër të ulët që shtrihet në perëndim të fshatit Tragjas i Ri, pranë Dukatit të rrethit të Vlorës.
Kjo kala, së bashku me atë të Sofës në perëndim, 2 km larg saj, zotërojnë pamjen e hapur të fushës së Dukatit deri në gjirin e Orikumit të lashtë, duke kontrolluar dhe rrugën kryesore që lidhte në mesjetë Vlorën dhe bregdetin e Himarës deri në Sarandë.
Në vitin 1978, një ekspeditë njohëse arkeologjike evidenton dhe rilevon kalanë.
Për kohën e ndërtimit të kalasë, e cila nuk përmendet në burimet historike, janë shprehur mendime të ndryshme, që e datojnë atë nga shek. XIV deri në shek. XVIII-XIX.
Kalaja e Gjon Boçarit formohet nga një katërkëndësh kënddrejtë (30 x l8 m), me dy kulla poligonale në qoshen veriore dhe lindore, ndërsa hyrja e vetme, 2 m e gjerë ndodhet në mesin e njërës nga brinjët e ngushta të katërkëndëshit.
Kurtinat kanë një trashësi prej 1.80 m dhe po aq është edhe gjerësia e mureve të kullave. Gjithashtu e barabartë është edhe lartësia e tyre.
Lartësia e mureve, deri në shtegun e rojes arrin 4 m, ndërsa parapeti, i ruajtur vetëm si gjurmë kishte një gjerësi prej 0,54 m.
Në shtegun e rojes të çonin nga dy palë shkallë të ndërtuara brenda trashësisë së mureve veriperëndimore dhe juglindore, të cilat, si në kalanë e Peqinit janë vendosur në trajtën e shkronjës V. Kullat janë krejtësisht të hapura nga ana e brendshme e fortifikimit, duke qenë kështu më tepër një vazhdim i mureve rrethuese.
Muret e tyre, në pjesën e poshtme përshkohen nga frëngji për armë zjarri, të mbuluara me rrasa horizontale guri. Me frëngji të tilla duhet të ketë qenë pajisur edhe parapeti i mureve dhe i kullave.
Ndërsa trashësia e plotë e kurtinave përshkohet vetëm prej dy frëngjish të vendosura në të dyja anët e portës. Sot, kuriozë të historisë dhe monumenteve të kulturës e vizitojnë atë për të mësuar më shumë rreth bëmave “mitike” të Gjon Boçarit.
Nje artikull interesant eshte postuar ne orikuminews me autore Edlira Gjonaj. Artikulli eshte postuar me teme “Ka Mriz Zanash ne Veri por ka dhe Mriz Pishash në Dukat. Ushqimi “vendçe” më i mirë në botë, në Dukat! Nga Edlira Gjoni.”.
Nje prej banoreve te krahines ka komentuar duke shprehur mendimin e tij ne lidhje me kete teme duke theksuar se sipas tij cdo gje eshte e mire ne zonen tone por vera nuk eshte ne cilesine e duhur.
Cdo gje eshte e mire ne zonen tone por vera qe behet ne shqiperise eshte letyr nuk dime ne shqiptaret te bejme vere jam provuar po thuajse te gjitha verat qe tregetohen aty Jane uthull.
Jashtë kamerave shumë nga këta banorë shprehen kundër, por prononcimi i tyre përpara kamerave është me rrezik, pasi sipas tyre rrezikojnë vendin e punës, ose familjarët e tyre. Zona e Orikumit njihet si zonë turistike, dhe këta banorë që jetojnë këtu kanë mundur të bëjnë një banesë të dytë ku ta shfrytëzojnë sado pak në sezon, por taksimi i këtyre banesave është jo normale, pasi edhe çmimet e qerasë për sezon do të rriten, kjo do të thotë sipas banorëve, që edhe ata pak turist që do preferojnë të vinë në Orikum, duke parë çmimet e larta do të largohen ose në një vend tjetër ose jashtë shtetit, ku do të kërkojnë çmime më të ulëta si dhe shërbim më të mirë.
Spiro Gjika banor në Orikum shprehet se, nuk jam kundër taksës, por kjo taksë vendoset kur këtu në Orikum nuk mungon asgjë. Por Orikumi prej vitesh vuan mungesën e ujit të pijshëm, mungesën e energjisë elektrike , por më kryesorja është se në qoftë se në banesën time të dytë do të vendosej taksë, kjo banesë është e pa legalizuar , dhe shumë banesa në Orikum janë të pa legalizuara.
Adriatik Brahimaj, një tjetër banor, i cili ka disa banesa, shprehet kategorikisht kundër kësaj takes, pasi sezoni veror është vetëm 40 ditë dhe jot re katër muaj, kjo rrezikun që të mbyllen këto banesa dhe banorët të largohen jashtë shtetit për një jetë më të mirë.
Reforma ka sjelle rritje te nivelit te arketimeve, si dhe hapje te kontratave te reja, ndersa ata qe nuk kane mundesi financiare, kane lidhur akt-marrveshjet per pagesat me keste.
Jo vetem njerzit dhe vendet e krahines tone jane te mrekullueshme por edhe ushqimi qe gatuhet ne krahinen tone eshte fantastik. Kete e thekson me se mire Edlira Gjoni e cila me kontributin e saj te gjitheanshem i ben jehone krahines tone duke e promovuar dhe reklamuar jo vetem brenda vendit por deri edhe pertej oqeanit.
Nga Edlira Gjoni:
Me Mrizi i Pishave, rruga Dukat-Llogora dhe Klasën unike 1985!
Kur më merr malli, vjen në tre forma: Njerëzit e mi (motra, babi, gjyshja). Vendet e mia (shtëpia dhe miqtë e ngushtë) dhe Ushqimi që njoh.
Po, po, ushqimi. Dmth ushqimi im, vendçe, ushqimi më i mirë në botë, në Dukat! Ai që më kujton fëmijërinë, nënën, mamin, shoqërinë e vjetër, shtëpinë ku u rrita, zonën që ma bën zemrën mal. Ndaj mezi pres që kur të kthehem, të ha pak kulaç të ngrohtë të sapo dalë nga zjarri. Të mbrujtur nga duar të vërteta, jo nga makineri.
Ta shoqëroj me pak gjalpë të sapo-rrahur deleje. Aromë e shije që nuk di të të thotë: “Epo mjaft tani”! Se edhe po e le, në pjatë vjen yshmeri, me sasinë perfekte të kripës, djathit e vezës, pjekur ngadalë e në çdo petë në zjarr, jo në furrë.
Po ka edhe mish qengji e keci që është aq i njomë, sa duket sikur sapo e kanë marrë nga tufat në stanet maleve mbi lokal. E di si e bën arapashin ky mish? Më të shijshëm sesa mund ta shpjegojë ndonjë roman i tërë. Fakti që mielli i misrit bëhet në fushë e bluhet aty, i bën edhe më të parezistueshme kombinimet.
Po ca tule të pjekura në tel, me qepë vendi po i deshët, ose me piperka e perime që i bëjnë baçat plot?
Fitim Pulo ka dhene mendimin e tij ne lidhje me tre emrat e bashkekrahinoreve te cilet ai mendon se jane tre intelektualet, humane qe nuk kane qene kurre pjese e politikes apo qeverisjeve vendore por kane kontribuar me shume se cdo deputet apo pushtetar ne sherbim te mireqenies ne krahinen tone.
Komenti i plote nga Fitim Pulo:
Hasan Laba ,Luan Gjomemo,Lavdosh Ferruni,intelektuale, humane,qe s’kane qene pjese e politikes,qeverisjeve vendore a cfardo pushteti,kane kontribuar me shume se cdo deputet, pushtetar e pushtet vendore ne Tragjas e krahine ne sherbim te miresenies se komuniteteve dhe ekologjise.
Perfundimisht,duhet hequr dore nga ‘tradita’ e ‘dallimeve’ apo e ‘servilosjrve’per intéressa personale à familiare,qe s’jane as fisnike e as normale ne nje komunitet ( qe vuajti ,edhe ne te kaluaren ‘dallimesh’ ‘klasore’,sidomos ketyre dekadave te fundit nga shfaqje koruptive,servilosje ndaj shefave e miqve apo per ‘renie’gjoksi’.
Laguna e Orikumit një ndër dy lagunat e gjirit të Vlorës po shkon gradualisht drejt origjinës së saj, kënetëzimi i një hapësire ujore që u bonifikua në vitet e socializmit. Qyteti aktual i Orikumit thuhet në një studim të kryer nga kjo bashki, është ndërtuar dhe banuar në mes të viteve 1945-1961. Ai është i vendosur në afërsi të qytetit të lashtë të “Orikut”. Ky qytet i lashtë përdorej edhe për komunikimin me Greqinë (Korfuzin) dhe gjithashtu ishte vetëm 40 kilometra nga Italia (Otranto) përtej detit, duke e bërë atë një pikë ndalimi të përshtatshëm për udhëtim në mes të Greqisë dhe Italisë. Burimet e hershme e përshkruajnë atë si një Liman, apo port, por në fund ai ka arritur statusin e një qyteti dhe rreth 230-168 p.e.s ku dhe hodhi në përdorim monedhën e vet me legjendën e Orikut. Ai kishte një rëndësi ushtarake nën sundimin romak, duke shërbyer si një bazë gjatë luftërave të Romës me Ilirët dhe me Maqedoninë ishte qyteti i parë që u mor nga Jul Çezari gjatë pushtimit të tij të Epirit dhe është i dokumentuar në luftërat e tij civile. Osmanët e quajtën Orikumin “Pashaliman, Porti i Pashait “, dhe Laguna ende mban këtë emër, si dhe Baza Ushtarake e Marinës Shqiptare.
Një udhëtim i shkurtër,në këtë zonë tregon qartë shenjat në fillesë dhe gjurmët që laguna ka vite që ka hyrë në këtë proces,ndërkohë ka filluar kënetëzimi i saj duke vendosur nën pushtetin e ujit çdo ditë sipërfaqe, që dikur ishin të mbrojtur nga masat që zbatoheshin për ruajtjen e saj. Kanalet qarkulluese të ujërave janë bllokuar dhe kjo situatë ka vijuar që prej viteve’90 duke qenë edhe një prej shkaqeve të kënetizmit të saj. Hidrovori në vitet e fundit ka punuar me një pompë të vetme duke lejuar ujërat të depërtojnë përtej barrierave duke shtuar kështu sipërfaqen që prishej nga bonifikimi drejt kënetizmit. Rruga kryesore që shkon drejt lagunës deri tek kisha është ngrënë vende vende nga uji dhe udhëtimi nëpër të mbetet i frikshëm për shkakun e ujërave që rrisin sipërfaqen dhe pranin e tyre. Mbyllja e dy pikëtakimit të ujërave me detin si ishte pranë postbllokut të parë dhe tek postblloku i dytë( u hap tre vjet më parë ),krijuan kushte të favorshme për ta kthyer në një kënetizmi të plotë dhe ti rikthyer lagunës tokat e mara prej saj, 25 vjet më parë. Një rrugë që do të përshkonte anës lagunës për tu ngjitur te sheshi i raketave do të lidhte gjithë bregdetin duke mënjanuar Llogoranë mbeti në letër një ëndërr ë viteve 2010. Me pengimin e kënetëzimit duket se askush nuk merret, ngase nuk ka as para për ta bërë këtë dhe as kohë për të humbur. Kështu që sipëfaqet që merr deti duke i rikthyer në kënetë vese shtohet çdo stinë rrjedhjesh.
Laguna e Orikumit,shtrihet ne fundin jugor te gjirit te Dukatit shkruhet në:( Ruajtja e ligatinave dhe ekosistemeve bregdetare ne rajonin e Mesdheut,plan Menaxhimi Kompleksi:Llogora,Rreza e Kanalit Dukat, Orikum, Tragjas, Radhime,Karaburun,Drafti perfundimtar Dhjetor, 2004)dhe është e lidhur me detin me ane te nje kanali. Ne ditët e sotme kane mbetur vetëm 130 ha te lagunës se mëparshme te madhe Orikumit (PashaLiman). 25 vjet me pare si rezultat i disa punimeve kulluese dhe ndertimit te nje argjinature u thane rreth 400 ha te lagunës se mëparshme. Ne te njëjtën kohe shpyllëzimet intensive kane ndryshuar ne mënyre drastike karakterin e zonës. Shume prej tokave bujqësore aktualisht janë braktisur ose përdoren kullotje jo intensive Rrjedhimisht, vegjetacioni natyror ka pushtuar pjese te konsiderueshme te tokave te mëparshme te kultivuara dhe te pyjeve. Rrjedha e ujit te freskët ne lagune si dhe uje këmbimi midis detit dhe lagunës është reduktuar. Kjo ka ndryshuar hidrologjinë e lagunës. Pjesa bregdetare e Luginës se Dukatit, ka një origjinë aluvionale me një sipërfaqe te përafërt prej 1000 ha. Kjo është zona, ku është e vendosur laguna e Orikumit,130 ha. Cdo qeveria prej viteve‘90 e ka vendosur në prioritet e saj. Programet duke e shpallur zonë të mbrojtur nuk kanë dhënë rezultat. Asnjë masë nuk është marrë për mbrojtjen nga kënetëzimi i lagunës. Sipërfaqja e lagunës së Orikumit normalisht është 105 Ha,thuhet në studimi:Përmirësimi i Mbulimit dhe Efikasitetit të Menaxhimit të Zonave të Mbrojtura Detare dhe Bregdetare (Studim Socio-Ekonomik ) Zona e Mbrojtur Detare dhe Bregdetare ( ZMDB) Karaburun – Sazan, dhe mund të shkojë 115 Ha kur niveli i ujit në lagunë është i lartë e ndikuar nga kushtet klimaterike. Mesatarisht thellësia e lagunës shkon nga 2.8 në ne 3.0 metër.
Që prej vitit 2003, laguna administrohet nga një shoqëri private e quajtur “Kthesa”, e cila është e liçensuar për shfrytëzimin e saj dhe është përgjegjëse për mirëmbajtjen e lagunës. Ndërmarrja operon me 2-3 varka të vogla të quajtura “sandale” me përmasat 3.8 – 4.0 ml të gjata. Numri i peshkatarëve që punojnë në lagunë nën menaxhimin e “Kthesës” është 9 (nëntë) në total .Kjo ndërmarrje ka krijuar rregulla me qëllim mbrojtjen e Lagunës. Bazuar në këto rregulla, përgjatë periudhës Shkurt – Maj, peshkimi në lagunë është i ndaluar. Dajlani dhe kanale të tjera komunikuese të lagunës me detin janë të hapura me qëllim qarkullimin e ujit dhe rifreskimin e ujit të Lagunës së Orikumit. Periudha e peshkimit në lagunë është Shtator – Janar.Rrjetat e peshkimit janë të tipit 32 mm dhe 40 mm (madhësia e nyjeve) dhe ata nuk përdorin rrjetat standarde prej 24 mm, me qëllim që të mos peshkojnë peshq të vegjël. Si rrjedhojë peshkimi nga amatorët apo persona të tjerë, me përjashtim të peshkatarëve të “Kthesës” është i ndaluar. Kjo për shkak të përdorimit të dinamitit nga disa persona, vite më parë. Katër lloje peshqish mund të kapen në lagunë: kocja, qejfulli, ngjala dhe levreku. Molusqet e lagunës janë shumë të rëndësishëm në terma ekonomike dhe ekologjike. Rudipates decussatus dhe Venerupis aurea janë dy lloje kryesore në këtë zonë. Prodhimi mesatar vjetor i peshkut në Lagunën Orikum është 100 Kv dhe rreth 15-20 Kv molusqe të cilësisë së lartë dhe shumë të preferuara në treg. Prodhimi vjetor i peshkut është luhatur midis viteve 2003 – 2011. Periudha më e mirë produktive ka qenë në vitet 2003 – 2004, më vonë përgjatë viteve 2005 – 2008, u evidentua një pakësim i prodhimit të peshkut dhe si rrjedhojë dhe pakësimi i të ardhurave të anëtarëve të shoqërisë. Shoqëria “Kthesa i rriti investimet për mirëmbajtjen e lagunës në 2008 në shifrën rreth 50,000 dollarë, ndërsa në përgjithësi shpenzimet vjetore janë mesatarisht nga 25,000 deri në 35,000 dollare.Në vitin 2008, shoqëria investoi në bërjen operacionale të kanalit të dytë komunikues ose siç e quanin peshkatarët “kanali i dytë mbështetës”. Ata kuptuan se pakësimi i peshkut vinte si rrjedhojë e ujit të lagunës. Precipitimi, avullimi dhe hyrja e ujit të freskët kishte ndikuar në natyrën e lagunës. Një kanal komunikimi nuk ishte i mjaftueshëm për sa kohë laguna kishte ndryshuar parametrat e saj fizike dhe kimike. Si rrjedhojë nevojitej një rifreskim apo qarkullim intensiv i ujit.
Ja çfarë ka konstatuar projekti i mësipërmë. Laguna e Orikumit okupon pjesën më të ulet të një fushe me pjerrësi të butë dhe është vendosur në rajonin e Vlorës pranë bazës ushtarake të Pasha Limanit (pjesa perëndimore) dhe Bashkisë së Orikumit në Lindje. Përshkrimi i zonës:Laguna e Orikumit në vetvete zë një sipërfaqe prej130 ha ndërsa fushat e ulëta rrethuese të Dukatit mbulojnë rreth 1000 ha. Zona përbehet nga një fushë e ulët me prejardhje nga material solide të depozituara prej lumit të Dukatit. Laguna ka një thellësi maksimale prej 3 m dhe lidhet me detin nëpërmjet një kanali të vetëm me gjatësi 50 m. Laguna rrethohet nga një digë në drejtimin Lindje-Jug, ku një stacion pompimi nuk lejon rrjedhjet e ujërave të ëmbla në lagunë. Në pjesën Jug-Lindore të lagunës gjendet një ish-moçalishte e drenazhuar ne trajtën e një toke torfe të pasur. Për arsye të shkëmbimit të ulët të ujit me detin dhe ri devijimit të lumit të Dukatit (15 vjet më parë), i cili përfundonte në lagunë, i gjithë ekosistemi ka pësuar një ndryshim të rëndësishëm të regjimit te ujit. Pylli origjinal i fushës lymore pothuajse është zhdukur.
Mjedisi ligatinor: Laguna e Orikumit është në një zonë ushtarake të kufizuar dhe është përherë e lidhur me detin nëpërmjet një kanali. Ne pjesën jugore te lagunës, ka një prurje të kufizuar të ujerave të ëmbla. Llojet e mëparshme të habitateve dhe bimësisë së ujërave të ëmbla dhe të kripura janë zëvendësuar nga habitate tipike të ujërave të kripura dhe te njelmëta. Laguna është e prirur në vitet e fundit ndaj një rritjeje të vazhdueshme të gaforreve që bashke me ndryshimin në bashkësinë e algave mund të interpretohet si tregues i zhvendosjes së të gjithë ekosistemit drejt eutrofikimit. Kallamishtet janë mjaft të zhvilluara përgjatë pjesës perëndimore të lagunës. Ky lloj habitati është ruajtur nga prurjet e ujit të ëmbël nga disa burime të vogla sikundër edhe nga një kanal kullues në ketë pjesë të lagunës. Kufijtë Jug-Jug perëndimore të lagunës janë të formuar nga shoqërime të makieve si Xine, Mersine, Mrete, dhe kufijtë Jug-Juglindore kane shoqërime te Kallamishteve, Ambrukut, Kulmakut bregdetar, Xunkthit te bute, Fshesës se rëndomtë. Gjiri është shume i përshtatshëm për zogjtë migrues, por gjenden vetëm pak vende te përshtatshme pushimi për ta. Rezerva e rëndësishme e peshkut rrit mundësinë për Karabullaket, Cafkat e medhaja te bardha dhe Cafkat gri. Peshkimi dhe rritja e peshkut ne lagune nuk janë shume te rëndësishme. Kryesisht peshkohen Ngjalat, Venerupis pullastra dhe Koca.
Mjedisi tokësor:Vlerat e dikurshme biologjike te kësaj zone janë reduktuar ne mënyrë drastike si rrjedhim i veprave kulluese. Zona ka ruajtur diçka nga rëndësia e dikurshme për dimërimin e shpeneve dhe zogjve te ujit. Aktiviteti njerëzor: Pjesa më e mirë e zonës nuk është e arritshme për arsye te një baze ushtarake detare akoma ne funksion. Toka bujqësore qe e rrethon është ne pjesën me te madhe e abandonuar dhe aktualisht përdoret për kullotje jo intensive. Peshkimi ne zone nuk është aktivitet i rëndësishëm. U përdor të dhëna nga: Ruajtja e ligatinave dhe ekosistemeve bregdetare ne rajonin e Mesdheut, plan Menaxhimi.
