Shendetesi

Gjithnjë e më shumë njerëz kanë filluar të ankohen për problemet që u paraqiten në gjumë. Nëse nuk është një mungesë totale e gjumit, atëherë është paraliza e gjumit.

Njerëzit që janë të privuar nga gjumi zakonisht përfundojnë duke vuajtur nga depresioni, presion të lartë të gjakut dhe madje shtim në peshë. Pra, për shkak të këtyre efekteve anësore, është e rëndësishme që të flemë sa duhet çdo natë. Numri mjekësor i miratuar i orëve të gjumit për të rriturit varion nga 7 deri në 8 orë çdo natë. Por kjo nuk do të thotë që sapo të flini për 7 deri në 8 orë, do të jeni mirë, sepse përveç numrit të orëve, duhet të bëni edhe një gjumë të mirë.

Pra, pyetja e saktë është “çfarë atëherë përbën një gjumë të mirë?” Një ekspert i gjumit, njëherësh chiropractor, Dr. John Douillard thotë se një gjumë i mirë lidhet me pozicionin e trupit në krevat.

Ai është i bindur se cilësia e gjumit tonë tregon shumë përmirësime kur flemë në anën tonë të majtë. Ai na tregon gjithashtu se sa më efektiv të jetë gjumi aq më shumë do të jetojmë.

Dr Douillard tha:

Të flesh në anën e majtë sipas testeve tona merrni shumë përfitime të mira shëndetësore që ndikojnë në jetëgjatësi.”
Këtu janë disa arsye pse ju duhet të filloni të flini në anën tuaj të majtë dhe jo në anën e djathtë.

Ndihmë kundër urthit
Nëse gjithnjë keni urth, ndoshta do të përfitoni nga gjumi në anën tuaj të majtë. Ju duhet patjetër ta provoni, pasi ekspertët kanë provuar se fjetja në anën tuaj të majtë ndihmon në zvogëlimin e sikletit.
Shëndeti i zemrës
Fjetja në anën e majtë rrit efektivitetin e zemrës tuaj.
Ndihmon sistemin limfatik

Limfa është pjesë e sistemit të qarkullimit të gjakut në trup, ndërsa pjesa e majtë e trupit përbëhet kryesisht nga limfatike. Fjetja në anën e majtë ndihmon në eliminimin e mbetjeve të panevojshme në sistemin limfatik.
Ndalon gërhitjen
Gërhitja është një gjë që shumë njerëz nuk e pëlqejnë. Mund të ndikojë negativisht në njerëzit e tjerë që janë rreth e qark dhe mund të jetë edhe arsyeja që dikush mund të mos dojë të kalojë shumë kohë me ju. Të flini në krahun e majtë ju ndihmon ta eliminoni atë.

Të paktën katër herë në vit, Fatjon Mara, 43 vjeç, mbërrin në Spitalin Pediatrik në Tiranë me pyetje që e mundojnë. I biri u diagnostikua me një sëmundje kronike gjaku gjashtë vite më parë dhe prej asaj kohe, jeta e të dyve ndahet mes shtëpisë dhe spitalit.

“Im bir kërkon trajtim të paktën katër herë në vit. Ndonjëherë sëmundja kryesore i shkakton edhe çrregullime të tjera dhe detyrohem të kaloj deri në dy javë në pavionë të tjerë,” tha Mara për BIRN.

Luhatjet në shëndetin e të birit përbëjnë shqetësimin kryesor për Marën. Por krahas tyre, 43 vjeçarit i është dashur shpesh të vrasë mendjen nëse në spital do të gjente ilaçet e duhura apo nëse trajtimi i radhës do ta përmirësonte jetën e të birit.

Në gjashtë vitet e terapisë intensive, ai pohon se nuk kanë qenë të rralla rastet kur ka vrapuar drejt farmacisë me recetë në dorë.

“Ilaçe ka pasur kohët e fundit, por në të paktën gjashtë vite që e trajtoj intensivisht, jam detyruar disa herë t’i blej shtrenjtë në farmaci,” tha Mara për BIRN.

Mungesa e medikamenteve mjekësore është një ndër shqetësimet kryesore të qindra pacientëve dhe familjarëve të tyre dhe një “gangrenë” e vazhdueshme e sistemit shëndetësor në Shqipëri përgjatë dy dekadave të fundit.

Megjithatë,  “një mal” me ilaçe të skaduara u ngrit vit pas viti në farmacinë qëndrore të Qendrës Spitalore Universitare “Nënë Tereza” në Tiranë, ndërkohë që të sëmurët po vuanin pasojat e mungesave të tyre.

BIRN siguroi një raport inventari të medikamenteve që gjendeshin në farmacinë qëndrore të QSUT-së deri më 9 maj 2018 dhe i përpunoi të dhënat, pasi i hodhi ato në një databazë.

Analiza e përftuar tregon se rreth 93 për qind e ilaçeve në farmacinë qendrore janë të skaduara dhe vetëm 7 për qind e tyre ishin ende të përdorshme për pacientët.

Medikamentet që gjenden në QSUT u përkasin viteve 2012-2018 dhe kapin një kosto totale kontabël prej 481.8 milionë lekësh [rreth 3.9 milionë euro]. Nga këto, ilaçe me vlerë kontabël 447 milionë lekë rezultojnë të skaduara dhe vetëm 34.7 milionë brenda afatit të përdorimit.

Grumbullimi i stokut të madh të ilaçeve të skaduara në farmacinë qendrore të QSUT është konsideruar një problem serioz edhe nga Kontrolli i Lartë i Shtetit, KLSH. Në dy raporte auditi për vitet 2014 dhe 2015, KLSH konstatoi se kishin shkuar dëm tonelata medikamentesh të tenderuara apo të dhuruara në Qendrën Spitalore Universitare dhe fajësonte për këtë keqmenaxhimin, por edhe praktikën e tenderimit të medikamenteve në prag të datës së tyre të skadencës.

Qendra Spitalore Universitare “Nënë Tereza” nuk iu përgjigj pyetjeve të BIRN mbi arsyet e krijimit të stokut në farmacinë qëndrore si dhe dëmin e dyfishtë të shkaktuar ndaj pacientëve dhe buxhetit të shtetit.

Në një përgjigje me shkrim, QSUT pretendoi se trajtimi i kërkesës për të drejtë informimi kërkonte afat kohor të gjatë dhe të paparashikueshëm për t’u përpunuar, si dhe burime njerëzore shtesë, për shkak të dokumentacionit voluminoz.

Ilaçet e skaduara

Të dhënat e siguruara nga BIRN tregojnë se pjesa më e madhe e barnave të çuara dëm në farmacinë qendrore të QSUT-së trajtonin sëmundje mjaft të përhapura në Shqipëri, të tilla si sëmundjet kardiovaskulare, ato psiqike apo antibiotikë për trajtimin e një sërë infeksionesh bakteriale.

Rreth 60 për qind e tyre rezultojnë të jenë blerë në vitet 2011-2013 dhe kanë dalë jashtë përdorimit në vitet 2014 dhe 2015. Pjesa tjetër rezulton të ketë skaduar gjatë viteve 2016-2018.

Në raportin e auditimit të publikuar në mars 2016, Kontrolli i Lartë i Shtetit evidentonte faktin se situata në vitet 2014-2015 paraqitej tejet e rënduar me rreth 520 mijë medikamente të skaduara. Thuajse gjysma e sasisë, sipas KLSH-së ishin tenderuar me paratë e buxhetit të shtetit në vitet 2011-2013, ndërkohë që pjesa tjetër ishin donacione të kushtueshme, të cilat sistemi kishte dështuar t’i shpërndante në kohën e duhur te pacientët.

“..Sasia e barnave të skaduara është 172.705.615 lekë, nga të cilat 48 366 589 lekë medikamente të kontraktuara me fonde të buxhetit të shtetit. Pjesën kryesore e përbëjnë donacionet, të cilat nuk arrijnë të përdoren brenda afatit të tyre të skadimit,” thuhet në raportin e KLSH-së.

Paralelisht me ilaçet e tenderuara, donacionet nga kompanitë farmaceutike apo organizata ndërkombëtare zënë një pjesë të rëndësishme të fondit të farmacisë qendrore. Deri në fund të vitit 2015 sipas KLSH-së, barnat e skaduara nga donacionet ishin rreth 234 mijë me një vlerë prej 124.3 milionë lekësh.

Të dhënat e siguruara nga BIRN hedhin dyshime se kostoja e lartë e asgjësimit të medikamenteve të skaduara në vendet e BE-së i ka shtyrë kompani të ndryshme farmaceutike që t’i shkarkojnë ato si donacione në QSUT. Një zyrtar i kontaktuar nga BIRN tha në kushtet e anonimitetit se donacionet aq shumë të nevojshme mbërrijnë në Tiranë me një problem serioz.

“Barnat sillen në kufijtë e skadencës, me afat 6 muaj  apo maksimumi 1 vit,” i tha BIRN një zyrtar i QSUT-së.

Drejtoria e QSUT-së e pranonte problemin me ilaçet e skaduara, por ia faturonte përgjegjësinë administratës së mëparshme në një përgjigje për KLSH-në.

Sipas saj, barnat e mësipërme ishin planifikuar dhe blerë gjatë viteve 2009-2013-kur vendi drejtohej nga Partia Demokratike dhe se në arkivë “nuk ekzistonin të dhëna mbi strukturën mjekësore që i kishte kërkuar medikamentet”.

QSUT, e cila drejtohej në atë kohë nga ministrja aktuale e Shëndetësisë, Ogerta Manastirliu deklaronte në pretendimet e veta se kishte ndryshuar mënyrën e planifikimit dhe të gjurmimit të strukturës porositëse, duke premtuar ndryshim të situatës.

“Kjo mënyrë e re e planifikimit të nevojave ka bërë të mundur gjurmueshmërinë e kërkuesit të barit si dhe nxjerrjen e përgjegjësive për çdo strukturë, duke kontrolluar përdorimin  ose mospërdorimin e tyre sipas afateve,” citohet QSUT në raportin e Kontrollit të Lartë të Shtetit.

Por pavarësisht këtij premtimi, sasia e ilaçeve të skaduara dhe vlera e tyre monetare është rritur dy vjet më pas.

Të dhënat e analizuara nga BIRN tregojnë se nga një listë me 1200 lloje medikamentesh që gjenden në farmacinë qëndrore, vetëm 315 produkte ishin të konsumueshme me afat skadence pas datës 9 maj 2018.

Ndërkohë që në vitet 2014-2015, dëmi i shkaktuar nga ilaçet e skaduara ishte 172.7 milionë lekë, në vitin 2018 kjo shifër arriti në 447 milionë lekë.

Grupi i auditimit të KLSH fajëson për situatën mungesën e një analize të plotë në QSUT për shkaqet që çuan në këtë situatë dhe përgjegjësitë direkte.

“Një mungesë planifikimi bazuar mbi nevojat reale për medikamente; mungesa e rregullave të qarta mbi kërkesat e bëra nga mjekët e pavionëve; në tenderët për blerjen e medikamenteve duhet të kërkohet një afat sa më i gjatë i përdorimit të tyre, pasi nga konstatimet rezulton se shumica e tyre kanë afat skadence 6 muaj deri në 1 vit,” argumenton KLSH.

Pasoja dhe diskriminim

Çuarja dëm e qindra mijëra medikamenteve në QSUT përgjatë gjashtë viteve të fundit ndodhi në një kohë kur pacientë të shumtë dhe familjarë të tyre ankoheshin edhe publikisht për mungesën e tyre.

Përfaqësuesit e shoqatave të pacientëve në Shqipëri i thanë BIRN se ky problem ka vënë në rrezik jetën e shumë qytetarëve si dhe ka shkaktuar diskriminim për shkak të gjendjes shëndetësore.

Besart Nezaj, pacient dhe përfaqësues i shoqatës së Hemofilisë i tha BIRN se mungesa e ilaçeve dhe e trajtimit profilaktik ka shkaktuar dëme të mëdha në shëndetin e pacientëve që vuajnë nga kjo sëmundje-të cilët sipas tij kanë gjetur si zgjidhje të fundit largimin nga vendi.

“Nga 320 pacientë me hemofili kanë mbetur 197. Kanë emigruar drejt BE-së, pasi jeta e tyre po rrezikohej si pasojë e hematomave për shkak të mungesës së trajtimit profilaktik dhe mosmarrjes së sasisë së medikamenteve që rekomandojnë specialistët hematologë,” tha Nezaj.

Përfaqësuesi i shoqatës së Hemofilisë pohoi se pacientëve nuk u është siguruar gjithmonë doza e plotë, ndërkohë që duhej të prisnin me orë të tëra për ta marrë atë, çka e rëndon edhe më tej situatën e tyre. Nezaj shtoi gjithashtu se shumica e medikamenteve për këtë kategori të sëmurësh sigurohet nga donacionet sesa nga kontratat e QSUT.

“Jemi të detyruar të mos bëjmë jetë normale për shkak të hematomave të mëdha… në këto kushte rrisku për hemoragji është më i madh, hemoragji në inde, cerebrale etj… Ne nuk integrohemi dot si pasojë e mungesës së trajtimit me medikamentet e duhura,” tha ai për BIRN.

Në fillim të shtatorit, medikamenti “faktor” për të sëmurët me hemofili u bë shkak për replika mes Partisë Demokratike dhe Qendrës Spitalore Universitare “Nënë Tereza”, ku e para denonconte mungesën ndërsa QSUT e hidhte poshtë këtë pretendim, duke deklaruar se ky medikament ishte shpërndarë rregullisht.

Përtej replikave të kufizuara në kohë, organizatat që merren me të drejtat e pacientëve konstatojnë probleme në vazhdimësi me sigurimin e medikamenteve.

Eglantina Bardhi, drejtoreshë e shoqatës “Together For Life” ka ndjekur ankesat e pacientëve për mungesën e medikamenteve në vitet e fundit. Ajo i tha BIRN se Komisioneri për Mbrojtjen nga Diskriminimi apo edhe gjykatat kanë konstatuar diskriminim për shkak të gjendjes shëndetësore në disa prej rasteve.

“[Kemi ndjekur] rastin e mungesës së ilaçit L-Asparaginasë në Pavionin e Onko-hematologjisë në Shërbimin e Pediatrisë ku trajtohen fëmijët e sëmurë me leucemi.  Me Vendimin nr. 196, dt. 29.12.2016, të Komisionerit për Mbrojtjen nga Diskriminimi është konstatuar se praktika e ndjekur nga Qendra Spitalore Universitare “Nënë Tereza”, Tiranë duke mos bërë të mundur vënien në dispozicion të fëmijëve të sëmurë të medikamenteve mjekësore përbën diskriminim të tërthortë për shkak të gjëndjes shëndetësore…,” tha Bardhi për BIRN.

“ U rekomandua që kjo Qendër, në të ardhmen të sigurojë medikamentet mjekësore në kohë dhe sasinë e duhur.  Pas këtij Vendimi, Ministria e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale ka marrë masa efektive dhe problemi i mungesës së këtij ilaçi është zgjidhur,” shtoi ajo.

Një tjetër çështje e dërguar përballë Komisionerit për Mbrojtjen nga Diskriminimi është edhe mungesa e disa ilaçeve në shërbimin e Hematologjisë në QSUT, ku trajtohen pacientë nga i gjithë vendi për sëmundje të rënda në gjak.

Sipas Bardhit, edhe në këtë rast Komisioneri konstatoi diskriminim të drejtpërdrejtë të një shtetaseje dhe të gjithë pacientëve të Shërbimit të Hematologjisë dhe urdhëroi që QSUT të sigurojë në kohë dhe në sasi medikamentet mjekësore, për të cilën sipas saj, QSUT u penalizua më pas me gjobë.

“Edhe pas këtyre sanksioneve, rezulton se problematika e mungesës së ilaçeve vazhdon ende dhe nuk ka përmirësim të gjendjes së furnizimit me ilaçe në këtë Shërbim,” tha Bardhi për BIRN.

Kosto shtesë për asgjësimin

Produktet farmaceutike të skaduara klasifikohen në kategorinë e mbetjeve farmaceutike dhe sipas legjislacionit në fuqi dhe një vendimi të Këshillit të Ministrave të vitit 2010, duhet të asgjësohen në mënyrë të kontrolluar. Ky fakt përbën një telash të shtuar dhe kosto të reja për Qendrën Spitalore Universitare “Nënë Tereza”-të cilat nuk rezultojnë të jenë parashikuar.

Audituesja e KLSH-së, Marjola Llanaj i tha BIRN se përveç  kostos së madhe financiare të provuar, stoku i ilaçeve të skaduara kërkon shuma të tjera financiare.

“Kemi kërkuar asgjësimin e tyre, por në buxhetin vjetor të QSUT-së nuk është parashikuar fondi që do të mundësonte asgjësimin,” tha Llanaj për BIRN.

Audituesja Llanaj shpjegon se asgjësimi i ilaçeve, njësoj si mbetjet e tjera spitalore kërkon teknologji specifike.

Ekspertët mjedisorë bien dakord, ndërkohë që ngrenë shqetësimin për fenomenin e përsëritur shpesh në vitet e fundit, ku medikamentet e skaduara janë hedhur në shtretërit e lumenjve duke shkaktuar ndotje të mjedisit.

Valbona Mazreku, drejtuese e organizatës mjedisore “Milieukontakt Shqipëri” i tha BIRN se ilaçet e skaduara në QSUT duhet të asgjësohen në përputhje me legjislacionin përkatës, qoftë me groposje, incenerim apo përmes trajtimit në autoklavë.

“Ka ardhur koha që vetë Ministria e Shëndetësisë dhe agjencitë e barnave të ndërmarrin edhe projekte për mbledhjen e barnave të skaduara edhe nga qytetarët që të mos përfundojnë në kazanët publikë, por të bëhet një asgjësim i kontrolluar i tyre,” përfundoi Mazreku.

Në një hulumtim, pacientëve të cilëve u është ngadalësuar transporti i materieve nga organet e tretjes në zorrë, u janë dhënë racione të temperaturave të ndryshme.

Temperatura e ujit mund të ndikojë shumë në trupin tonë, në tretje dhe metabolizëm, rekomandojnë ata të cilët praktikojnë Ajurvedën dhe mjekësinë kineze, transmeton Telegrafi.

Uji i ftohtë ngadalëson gjithë procesin e tretjes dhe gjithë traktin digjestiv, sepse ngadalëson qarkullimin e gjakut në stomak dhe në organe të brendshme dhe ngadalëson sekrecionin e enzimave.

E gjitha kjo çon deri në stagnimin e qarkullimit dhe ngadalësimin e metabolizmit.

Uji i cili ka temperaturën e dhomës ose është i ngrohtë ka efekte pozitive, sepse ndihmon qarkullimin në traktin digjestiv dhe stimulon tretjen.

Pacientëve të cilëve u është ngadalësuar transporti i materieve nga organet e tretjes në zorrë, u janë dhënë racione të temperaturave të ndryshme. Rezultatet kanë treguar që racionet e ngrohta dukshëm kanë lehtësuar këtë proces.

Një arsye më shumë që të pini ujin i cili ka temperaturën e dhomës apo është i ngrohtë është që ai shpejt dhe lehtë absorbohet në sistemin tonë, prandaj na bën më të hidratuar gjatë ditës.

Uji i ftohtë më shpejt kalon nëpër stomak, prandaj mund të dehidratohemi më shpejt.

Ju këshillojmë që të pini sa më shumë lëngje, qofshin ato të ftohta apo të ngrohta që organizmi juaj të jetë i hidratuar.

Provoni më shumë opsione derisa të gjeni ndonjë i cili i bën mirë organizmit dhe shëndetit tuaj.

Më e rëndësishme është që të ndiheni mirë dhe të jeni aktivë dhe të shëndetshëm.

Qe qytetaret, specialistet, mediat edhe politikanet, para se te flasin per probleme te sigurise ushqimore, duhet tu referohen studjuesve dhe profesoreve te paanshem, ja nje I tille.(ka edhe te tille te njeanshem qe shesin sapunin per djathe)
Marre nga (Këshilluesi Bujqësor)

Cfarë janë hormone bimore?

Hormonet bimore, apo ndryshe fitohormonet, janë komponime organike të cilat sintetizohen në organe specifike të bimëve dhe më pas transportohen në të gjithë trupin e tyre. Edhe pse prodhohen në sasi shumë të vogla, fitohormonet janë në gjendje të rregullojnë rritjen dhe zhvillimin e bimëve, si edhe të kontrollojnë diferencimin e indeve dhe organeve bimore. Fitohormonet kontrollojnë reagimet e bimëve ndaj ndryshimeve të mundshme të kushteve të mjedisit dhe janë njëkohësisht janë përgjegjëse për jetëgjatësinë e tyre, kohën e lulëzimit, zhvillimin dhe intensitetin e maturimit të frutave.

A kanë hormonet bimore ndonjë ndikim në shëndetin e njeriut?

Ka studime të shumta që provojnë se hormone bimore mund të stimulojnë formimin e qelizave mbrojtëse në organizmin e njeriut, të cilat nga ana e tyre fuqizojnë sistemet mbrojtëse të organizmit të njeriut ndaj stresit dhe sëmundjeve. Janë tre kategori të ndryshme të hormoneve bimore të cilat konsiderohen si premtuese në përpjekje për krijimin e medikamenteve të reja për luftimin e sëmundjeve të njeriut; hormonet bimore të rritjes (gibberelinat, auxinat, brassinosteroidet dhe cytokininat), hormonet bimore të stresit (acidi abscisic , etileni, acidi jasmonic dhe salicylatet) dhe hormone bimore të sistemeve imunitare të vetë bimëve (salicylatet, auxinat dhe acidi jasmonic). Efektet e tyre positive në organizmin e njeriut lidhen me dobi të shumëllojshme, që nga veti antiimflamatore, ngadalësimi i shenjave të plakjes nëpërmjet rigjenerimit të lëkurës dhe kontrolli i përmbajtjes së kolesterolit në gjak dhe deri në parandalimin e formimit dhe luftimin e qelizave kancerogjene në trupin e njeriut. Sidomos lidhur me këtë të fundit ka rezultate shumë premtuese të shfrytëzimit të hormoneve bimore të tilla si brasineroidet, acidi jasmonik, strigolactonet, etj, në parandalimin dhe luftimin e formave të ndryshme të kancerit tek njeriu.

A është shfrytëzimi i hormoneve bimore një fenomen i ri në bujqësi?

Kjo është relative. Gjithsesi, nuk mund të thuhet se shfrytëzimi i hormoneve në bujqësi është një fenomen i ri. Edhe në vendin tonë. Mjafton të përmendim shfrytëzimin masiv të një preparati për luftimin e barërave të këqija në grurë, 2.4 D, që në të vërtetë është një aksin sintetike, apo rastet e shfrytëzimit te etilenit në kontrollin e intensitetit të maturimit (skuqjes) të frutave të domates gjatë transportit për në vendet ku eksportoheshin.

Në të vërtetë, për qëllime praktike në bujqësi nuk përdoren hormone të mirëfillta bimore, por analoge sintetikë të tyre (komponime të prodhuara industrialisht). Për këtë arsye, në vend të termit hormone bimore, është më mirë që ato të quhen “rregullatorë të rritjes së bimëve”. Shfrytëzimi i rregullatorëve të rritjes së bimëve në bujqësi është i shumëllojshëm. Vetëm si ilustrim mund të përmenden;

Shfrytëzimi i auksinave (IBA, IAA) në përshpejtimin nxitjen e rrënjëzimit të copave vegjetative në shumëzimin e shumë specieve drufrutore;
Shfrytëzimi i giberelinave në parandalimin e kompaktësimit të veshulëve të rrushit dhe rritjen e përmasave të kokrrave në veshul;
Shfrytëzimi po i të giberelinave në stimulimin e formimit të shumëfishtë te kërcejve në shumëzimin in vitro të specieve bujqësore;
Shfrytëzimin e etilenit në përshpejtimin e maturimit (pjekjes) së frutave (mangos, bananes, kiëit, etj).

Ka një shqetësim publik lidhur me përdorimin e hormoneve në bujqësi. Si e shpjegoni këtë?

E vërteta është që ka shqetësim publik lidhur me shfrytëzimin e rregullatorëve të rritjes në bimë në bimët perimore dhe më konkretisht në domate. Ajo që të bën përshtypje është se fajësohen prodhuesit vendas për përdorimin e tyre, por askush nuk shtron pyetjen nëse produktet e importuara mbartin të njëjtat rreziqe dhe se gjithashtu alarmi ngrihet vetëm mbi domaten, pavarësisht se psh, trajtimet me etilen janë të zakonshme në shumë produkte të tjera.

Cilat janë arsyet e shfrytëzimit të hormoneve bimore në domate?

Dy janë qëllimet kryesore të shfrytëzimit të rregullatorëve të rritjes në domate; përmirësimi i lidhjes së frutave në bimë dhe përshpejtimi i procesit të maturimit (skuqjes) së tyre.

Kompozimet që shfrytëzohen për përmirësimin e lidhjes së frutave janë kryesisht auksina (acidi 4 chlorophenoxyacetik; 4-CPA), por përdoren gjithashtu giberelina, ose përzierje të auksinave dhe giberelinave. Cilado nga këto substanca, nxit rritjen vegjetative të fillesave të frutit duke stimuluar një proces që në agronomi njihet si partenokarpi. Fenomeni haset shpesh në natyrë në të gjitha speciet që formojnë fruta dhe karakterizohet nga prezenca e frutave pa fara dhe për këtë shkak, shpesh edhe nga zgavra në brendësi të frutit, ose deformime të tij. Ndodh kështu thjesht për faktin se formimi natyror (seksual) i frutit është zëvendësuar me rritjen vegjetative të fillesave të tij. Është pa dyshim një fenomen që influencon shijen dhe cilësinë e frutit në tërësi (sillni ndërmend dallimin midis hurmave “me farë” dhe “pa farë”), por nga ana tjetër pa atë ndërhyrje, në shumë rrethana, numri i frutave në bimë do të ishte shumë i vogël dhe rendimenti shumë i ulët. Nëse do të ndodhte kështu, pa dyshim, konsumatori do të duhet të paguante një cmim më të lartë.

Ndërkohë, kompozimet që shfrytëzohen në përshpejtimin e pjekjes së frutave në domate, janë produkte që çlirojnë etilen (ethephton, ethrel, etj). Janë të njëjtat produkte që shfrytëzohen gjithashtu edhe në përshpejtimin e pjekjes së një numri të madh frutash të tjerë. Në kushte natyrore, brendësia e frutave të mollës është e mbushur me etilen dhe po ashtu alkooli etilik, ose thjesht rakia (për shkak të përmbajtjes së alkoolit etilik) mund të shfrytëzohen si burime të prodhimit të etilenit.

Etileni përshpejton frymëmarrjen e bimëve dhe të vetë frutave dhe si pasojë siguron më shumë energji për të mundësuar proceset komplekse të maturimit të frutave në bimë. Domatja futet në një grup të madh bimësh që njihen si “klimaterike”. Ky term do të thotë që bimët shumëfishojnë sasinë e prodhimit natyror të etilenit në prag të fillimit të pjekjes. Këtu qëndron edhe rëndësia praktike e shtimit artificial të etilenit. Duke rritur artificialisht përmbajtjen e etilenit, bimët stimulohen të fillojnë procesin e maturimit të frutave më shpejt dhe ta vazhdojnë me intensitet më të lartë. Në mënyrë analoge, kujtoni rastet e përshpejtimit të pjekjes së frutave të hurmave duke i lyer me alkool, ose raki, apo edhe këshillat për të mos i mbajtur mollët dhe domatet pranë njëra tjetrës.

A mbart shfrytëzimi i këtyre produkteve rreziqe për përdoruesit, mjedisin dhe konsumatorin?

Do të ju referohesha për ti dhënë përgjigje kësaj pyetjeje rekomandimeve të Agjencisë Amerikane të Mbrojtjes së Mjedisit (EPA). Nuk besoj se ka burim më të sigurtë dhe kushdo mund ti verifikojë këto. Sipas saj, acidi 4-chlorophenoxyacetik (4-CPA) është;

Shumë irritues për sytë (kategoria I, që do të thotë se gjatë aplikimit në bimë përdoruesit duhet të mbrojnë sytë dhe në rast aksidenti ti shpëlajnë menjëherë me ujë të pastër dhe pastaj ti drejtohen mjekut)
Ka shkallë të ulët toksiciteti nëpërmjet gëlltitjes, apo kontaktit në lëkurë (kategoria III)
Shkallë shumë të ulët toksiciteti nëpërmjet frymëmarrjes (kategoria IV)
Ndërkohë, etileni është i vetmi hormon bimor që ekziston në gjendje të gaztë. Kjo do të thotë se pasi çlirohet ai shpërndahet në atmosferë dhe nuk mund të shoqërojë frutat e domates deri në tryezën e konsumatorit. Etileni është gjithsesi, një gaz i pa dëmshëm.

Për të ju përgjigjur shqetësimeve për pasojat e mundshme të përdorimit të këtyre dy substancave dua ti adresohem sërish rekomandimeve të Agjencisë Amerikane të Mbrojtjes së Mjedisit (EPA). Sipas saj, në të dy produktet;

Rreziqet e ekspozimit gjatë kohës së përdorimit nuk egzistojnë
Rreziqet e ekspozimit nëpërmjet dietës ditore (akumulimit gradual në organizëm nëpërmjet konsumit të domateve) nuk egzistojnë
Rreziqe për efekte kancerogjene nuk egzistojnë
Rreziqe për efekte negative në aftësinë riprodhuese të njeriut nuk egzistojnë

A duhet inkurajuar shfrytëzimi i këtyre substancave nga prodhuesit e perimeve?

Jo. Ndonëse shfrytëzimi i auksinave sintetike në përmirësimin e lidhjes së frutave është i parrezikshëm, ndikon negativisht në cilësinë e frutave. Ka alternativa më të mira; shfrytëzimi i një lloji të veçantë blete për pjalmimin e domates (bleta e mjaltit dhe insekte të tjera nuk i afrohen domates) do të ishte shumë më efektiv. Shfrytëzimi i saj për përmirësimin e lidhjes së frutave po masivizohet edhe në Shqipëri, por kostoja mbetet e lartë. Prandaj është me vend që Ministria e Bujqësisë të shohë mundësitë e subvencionimit të plotë të përdorimit të saj. Efektet do të jenë të menjëhershme dhe do ti kontribuojnë gjithashtu rritjes së eksporteve tona.

Nuk duhet inkurajuar as edhe përdorimi i etilenit në serra. Në format artizanale që bëhet aktualisht, jo vetëm që ndikon negativisht në cilësitë e frutit (skuqje e pjesshme, vetëm në sipërfaqe e frutave; shije e pa plotë e frutave), por dëmton rëndë gjithashtu vegjetacionin e bimëve dhe shkurton jetën e tyre.

Artikulli i mesiperm eshte nje interviste e Prof. Astrit Balliu, dhene gazetes “Agrobiznesi” te dates 14 Korrik 2017

Kjo histori është një dëshmi e vërtetë e një njeriu të diagnostikuar me tumor beninj të trurit, i cili ishte 5.5 cm i madh.

Pas diagnozës, specialistët bullgarë kryen një operacion për të hequr tumorin dhe rezultoi me sukses.
Për fat të keq, 2 vite pas operacionit ata zbuluan se tumori u rikthye dhe këtë herë në gjendje shumë më të keqe.

Metastazat u rritën në një mënyrë shumë të parregullt.
Specialistë rekomanduan kryerjen e një operacioni tjetër, me lazer, për të larguar tumorin e rritur nga truri.

Por këtë herë ishte shumë e vështirë, sepse tumori kishte ndikuar në funksionimin e krahut dhe këmbës së majtë, duke qenë se nuk kishte mbetur vetëm në zonën e trurit.

Ilaçet e onkologjisë dhe radioterapisë ishin zgjidhja e vetme dhe shansi për të mbijetuar.
Dhe pas një periudhe të shkurtër kohe, tumori u rrit përsëri dhe ai duhej t’i nënshtrohej një operacioni tjetër.
Por, jeta e tij ndryshoi në një moment kur ai takoi një burrë teksa ishte në periudhën e shërimit.

Historia e këtij njeriu ishte se ai po vuante nga një sëmundje e veshkave dhe nga diagnostikimi i mjekëve kishte rezultuar se kishte dhe 3 muaj jetë.

Ai i tregoi se një zonjë e kishte inkurajuar të fillonte menjëherë një trajtim me bimën e shtogut (në latinisht quhet Smabucus nigra).

Ai është një frut shumë i fuqishëm i cili përmban shumë komponentë shërues dhe terapeutikë.
Kjo është procedura që duhet të ndiqni:

Mblidhini, lajini dhe thajini frutat të ngjashme me boronicat.
Vendosini në një enë me shumë sheqer.

Vëreni enën në një vend me shumë rreze dielli në mënyrë që të përgatitet më shpejt.
Mbulojeni dhe vëreni në frigorifer për 2 javë.
Konsumoni 1 lugë çaji në mëngjes rreth 10 minuta para se të hani mëngjesin.

Një infermier në QSUT është dhunuar nga një grua, e cila ishte e afërme e një pacieni të shtruar në ambjentet e reanimacionit qendror në QSUT.

Infermieri me inicialet M.L është konfliktuar me familjarin e pacientit, në momentin e ndërrimit të turnit.

“Konflikti ka ndodhur në orët e para të mëngjesit gjatë ndërrimit të turneve ku në një moment një familjare ka hyrë brenda ambienteve të reanimacionit qendror në QSUT (që nuk është e lejueshme) dhe i kishte vajtur në dhomën e zhveshjes infermierit M.L që kishte qenë në shërbim turni i tretë ku e kishte kërcënuar e më pas konfliktuar me duar”,-thotë për ‘Gazeta Shqiptare’, Elson Jaçaj, kreu i Shoqatës së Infermierëve të Shqipërisë.

Më tej ky i fundit shton se arsyet e konfliktit kanë qenë banale, pasi familjarja ka kërkuar të rrijë në dhomën e pacientit, e i ka kërkuar shpjegim infermierit mbi mungesën e medikamenteve.

“Po i ndodhi gjë njeriut tim do ju vras te gjithëve, gjeni vend e futuni!”,-kanë qenë këto fjalët e familjarit të pacientit.

Sot do t’ju tregojë më poshtë se pjesa më e madhe e vlerave të kastravecit gjendet tek lëkura e tij.

Shëndeti i Syve
Lëkura e kastravecit është një burim i mirë i beta karotenit, i domosdoshëm për shëndetin e syve.

Gjysëm racioni me feta kastraveci me gjithë lëkurë ofron 55 njësi të vitaminës A, gjysma e së cilës vjen në formën e beta karotenit.

Kastraveci në tërësi është gjithashtu i pasur me vitaminë C.

Një racion me kastravec me apo pa lëkurë ofron 3.8 gramë të vitaminës C.

Duke qenë se kjo vitaminë nuk ruhet dot në organizëm, njeriu duhet të sigurojë sasi të vazhdueshme të saj.

Vitamina C mbron imunitetin dhe nxit prodhimin e kolagjenit.

Burim Fibre
Lëkura e kastravecit është e pasur me fibër e cila pastron sistemin tretës nga çdo mbetje ushqimore.

Fibra largon konstipacionin, përthith lëngjet e tepërta dhe i nxjerr ato nga organizmi.

Një filxhan me copa kastraveci bashkë me lëkurë ofrojnë 1 gramë fibër.

Vitamina K
Lëkura e kastravecit është e pasur me vitaminë K, e cila aktivizon proteinat e trupit për mirëmbajtjen e kockave dhe zhvillimin qelizor.

Megjithatë, roli primar i vitaminës K është të mirëmbajë qarkullimin e gjakut

Në një filxhan me copa kastraveci me gjithë lëkurë gjenden 49 mikrogramë vitaminë K.

E njëjta sasi e kastravecit pa lëkurë përmban vetëm 9 mikrogram vitaminë K.

Njerëzit që marrin medikamente për hollimin e gjakut, duhet të konsultohen me mjekun për konsumin e ushqimeve me vitaminë K, sepse kjo vitaminë mpiks gjakun.

Pak Kalori
Kastraveci, me ose pa lëkurë, ofron pak kalori.

Ngrënia e kastravecit të shijshëm dhe freskues, rigjallëron organizmin, por nuk ka ndikim negativ tek pesha e trupit.

Studime të ndryshme tregojnë se fruti i ftoit ka veti anti-alergjike dhe se konsumimi i rregullt i tij ndihmon në tretjen dhe për të mbajtur të ulët nivelin e kolesterolin dhe presonit në gjak.

Sugjerohet të përfshihet në dietë sidomos nga të prekurit me tuberkuloz, sëmundjet e mëlçisë, sëmundjet e syve, anemia, astma, stresi, etj. Receta të ndryshme me bazë ftoin ndihmojnë për shërimin e sëmundjeve të stomakut, zorrëve, kollës, diarresë, etj.

Ftoi, fruti me shumë vitaminaFtoi është frut vjeshtor, i cili përmban vitaminë B17, e cila ka efekt antikancerogjen.
Ftoi përmban me shumicë vitaminën C, por edhe provitaminën A, vitamina B1 dhe B2, si dhe niacinë. Nga mineralët më së shumti përmban bakër, kalium, kalcium, magnez, natrium, hekur, sulfur dhe klor. Farat e ftoit janë të pasura edhe me yndyra. Aq sa edhe ftoi që është një pemë shëruese, po aq janë edhe farat e gjethet e tij.

Çfarë kuroni me ftonjtë dhe si ta konsumoni?
Ftoi përdoret i freskët apo në formë të kompostos, si reçel, si marmelatë, si dhe për t’i dhënë shije (aromë dhe qëndrueshmëri) marmelatës së mollës, dardhës dhe të frutave të tjera. Për qëllime mjekësore përdoren bërthamat e thata, gjethet dhe fruti. Bërthamat në shije të bajameve të hidhura dhe janë pa erë. Bërthamat e ftoit thahen në hije dhe me kujdes që të mos myken shkruan Shije.
Duke qenë se ftonjtë kalben lehtë, duhet të mblidhen pak si të gjelbër, pak para disa ditësh së pjekjes së plotë. Të ruhen në vende të thata me ajër.

Ai përmban vitamina A dhe C, sheqer, pektinë, acide, kripëra minerale, si kalium etj. Ftoi është i pasur me lëndë aromatike, të cilat ia shtojnë vlerën. Ftonjtë kanë veti rrudhëse dhe janë përdorur ngahera për këtë qëllim dhe përdoren në mënyrë pozitive kundër adsiarresë, dizanterisë dhe të vjellave.
Ftoi përdoret për forcimin e organizmit tek të moshuarit, si dhe për forcimin e trupit të dobësuar të personave që kanë vuajtur nga ndonjë sëmundje e rëndë.