Kuriozitete

Mëso çfarë tipi je sipas stinës që keni lindur

Një sërë studimesh të kryera vitet e fundit kanë arritur në përfundimin se temperamenti dhe mënyra e sjelljes së studentëve dhe të rriturve është e lidhur ngushtë me stinën kur ata kanë lindur. Si ndikon stina e lindjes në personalitetin tuaj:

Pranverë

Personat e lindur në mars, prill dhe maj kanë një nivel hipertermie të lartë. Kjo do të thotë kanë shkallë të lartë pozitiviteti, optimizmi e janë gjithmonë të qeshur. Po të njëjtët persona nuk demoralizohen kurrë në rastet kur dështojnë sepse e shohin çdo dështim si hapin e parë për të shkuar në krye. Por, çdo gjë vjen me një çmim: të lindurit në pranverë janë më të predispozuar të bien në depresion klinik.

Verë

Fjala “depresion sezonal” nuk ekziston në fjalorin e personave të lindur në muajt qershor, korrik dhe gusht. Ata kanë pothuajse të njëjtat karakteristika si personat e lindur në pranverë, por me një ndryshim: ndryshimi i humorit është një nga problemet e tyre më të mëdha. Të lindurit në verë mund të jenë duke qeshur tani, por pas 10 minutash do t’i shohësh në kulmin e nervave. Sigurisht, kjo nuk është domosdoshmërish një shenjë bipolariteti, por personat e lindur në gusht kanë probabilitetin më të madh të vuajnë nga ky çrregullim.

Vjeshtë

Njerëzit që besojnë në astrologji e dinë tashmë që shenjat që kanë lindur në vjeshtë janë personat më gjakftohtë që mund të ekzistojnë në planet. Shembulli më i mirë është padyshim Peshorja. Sezoni i të korrave, që përkthehet në sasi të mëdha lëndësh ushqyese dhe fakti që netët e gjata e sëmundjet e dimrit nuk kanë ardhur akoma, bëjnë që personat e lindur në këtë stinë të kenë një nivel minimal depresioni dhe çrregullimi bipolar. Por, ata kanë një gjë: irritohen shpejt.

Dimër

Mbahuni sepse gjërat do të vështirësohen! Të lindurit në dimër kanë një nivel të lartë skizofrenie, çrregullimi bipolar, depresioni sezonal ose depresion të thjeshtë, gjë që tregon se sa e vështirë është të kesh lindur në dimër. Ama, kanë edhe ata anët e tyre pozitive: janë më pak nervozë, janë kreativë dhe probabiliteti që ata të bëhen të famshëm është më i madh se për të tjerët.

Mëso çfarë tipi je sipas stinës që keni lindur Read More »

Shpërthimi në Paqësor, fotoja e flluskës prej llave bëhet virale 50 vite më pas

Një flluskë lave që duket sikur noton në oqeanin Paqësor, në brigjet e Hawaii. Fotoja që i përket 11 tetorit të 1969 është shkëputur nga erozioni i vullkanit Kilauea, por United States Geological Survey e ka postuar pas ditë më parë në Twiiter dhe fotoja është bërë menjëherë virale.

‘Është e rrallë të shohësh një erozion me këtë simetri’, ka komentuar agjencia shkencore e Shteteve të Bashkuara. Të ashtuquajturat ‘kupola llave’ ndryshojnë nga forma dhe përmasat, por mund të arrijnë deri në 500 metra lartësi, edhe pse zakonisht arrijnë deri në 95.

Në ndryshim nga llava që del normalisht nga një vullkan ky që krijohet në formë flluskash është më i trashë dhe më ngjitës, ka shpjeguar një përfaqësues i Universitetit të Oregon për The Sun dhe për këtë arsye nuk ka forcën për të shpërthyer dhe as të rrjedhë siç ndodh me llavën që del nga krateri i vullkaneve.

Shpërthimi në Paqësor, fotoja e flluskës prej llave bëhet virale 50 vite më pas Read More »

Stuhia diellore mund ta rikthejë qytetërimin në fillim të shekullit të 19

Një ngjarje jo e rrallë, por vetëm një herë në 20 “top plazma” e krijuar nga shpërthimet në Diell merr drejtimin e Tokës. Nëse do të kishte fuqinë e asaj që goditi planetin në vitin 1859, do të shkatërronte rrjetet e energjisë dhe sistemet e komunikimit. Nëse keni qenë dy ditë me hundën përpjetë, duke menduar se mund të shihni satelitin kinez Tiangong-1 derisa bie në Tokë (fragmentet kanë rënë në Paqësor), përpiquni të imagjinoni të zgjoheni në mes të natës, me qiellin e ndezur deri ditën nga zjarri që kthehet nga e kuqe e thellë në jeshile smeraldi.

Nga radioja juaj e vjetër me bateri, e vetmja që nuk ka hile nga elektronika e shtëpisë, vijnë lajme për aeroplanë të rrëzuar, zjarre, qytete të tëra në ngjarje të errëta dhe të izoluara, shkatërruese. Ju do të mendoni: Lufta e Tretë Botërore shpërtheu. Por jo. Sepse më shumë se një sulm bërthamor, ngjarja që po përjetoni ka një fushë të paimagjinueshme katastrofike: e aftë për ta sjellë botën në kushtet e epokës paraindustriale dhe bllokimin e saj për muaj, vite.

Miliarda protone dhe elektrone Mund të duhet një dekadë për t’u kthyer në kushte jetese të ngjashme me ato që dinim përpara “ngjarjes”. Për çfarë bëhet fjalë? Një stuhi elektromagnetike si ajo që, në vitin 1859, anuloi telegrafe të të gjithë botës. Por me shumë pasoja më të rënda, shkruan Roger Dube. Në artikullin e tij mbresëlënës, të marrë këtë javë nga Newsweek, profesori i shkencës i Institutit të Teknologjisë të Rochesterit tregon se çfarë mund të ndodhte nëse një stuhi e magnitudës që u regjistrua mbi 150 vjet më parë të godiste planetin sot:

“Kur në sipërfaqen diellore të dallohen ‘largimet koronale të masës’, çdo shpërthim dërgon miliarda protone dhe elektrone në një sferë të plazmës së mbinxehur, në sistemin diellor”. Ndodh që 1 në 20 prej këtyre sferave të plazmës të marrë një rrugë që kryqëzon orbitën e Tokës. Një e treta e shpejtësisë së dritës Nga një perspektivë shkencore, një stuhi diellore, ose më saktë “stuhia e rrezatimit diellor”, ndodh kur ka shpërthim magnetik në një shkallë të gjerë – e cila shpesh shkakton një shpërthim të masës koronale mbi sipërfaqen e diellit – do të përshpejtojë grimcat e ngarkuara në atmosferën diellore me shpejtësi shumë të lartë.

Grimcat më të rëndësishme, protonet, mund të përshpejtohen në 1/3 e shpejtësisë së dritës ose 100 mijë kilometra në sekondë. Në këto shpejtësi, protonet mund të kalojnë 150 milionë kilometra nga dielli në Tokë në vetëm 30 minuta. “Kur të arrijnë në Tokë, protonet që lëvizin me shpejtësi depërtojnë në magnetosferë, – shpjegon qendra e parashikimit të motit hapësinor të Administratës Kombëtare Oqeanike dhe Atmosferike (Nora) – e cila mbron Tokën nga grimcat e ngarkuara me energji më të ulët. Pasi ndodhen brenda magnetosferës, grimcat udhëhiqen përgjatë linjave të fushës magnetike në një mënyrë të tillë që të depërtojnë në atmosferën pranë poleve veriore dhe jugore”.

Në qoftë se stuhia është më e vogël, ndodhin stuhitë gjeomagnetike si ato që ndodhën në mars 1989, Toka shkarkon një valë të energjisë elektrike në linjat e energjisë Hydro-Quebec, duke lënë 6 milionë njerëz pa energji për 9 orë. Nëse bëhet fjalë për një fenomen më imponues si “stuhia e motit diellor”, stuhi të mëdha elektromagnetike, sasi të mëdha grimcash të ngarkuara kalojnë nëpër koronën diellore dhe arrijnë në Tokë, duke nxitur magnetosferën e Tokës.

Elektronet dhe protonet “janë përshpejtuar drejt linjave të fushës magnetike të Tokës, ku ato bien ndesh me atmosferën dhe jonosferën, veçanërisht në latitude të larta. Çdo komponent i motit ndikon në një teknologji. Në errësirë për vite, pa internet dhe pa ujë “Rreth tre ditë pas fillimit të stuhisë në Diell, planeti ynë përjeton atë që quhet stuhi hapësinore meteorologjike ose stuhi gjeomagnetike”. Nëse do të kishte fuqinë e asaj të vitit 1859, do të “skuqte” rrjetet elektrike të të gjithë planetit, do të shkatërronte rrjetet dixhitale dhe analoge të komunikimit, – parashikon një studim i Akademisë Kombëtare të Shkencave -. Ne do të mbetemi në errësirë prej vitesh. Pa internet.

Ndalohen industritë, transporti do të bllokohet. Do të përfundonte nafta dhe ndoshta edhe benzina e fundit e mbetur në cisternat e pompave që operonin me energji elektrike. Ushqimi nuk do të arrinte në dyqane apo shtëpi. Do të na duhej të kultivonim në çdo cep të botës për t’u ushqyer. Uji duhet të nxirret nga lumenjtë ose puset me dorë dhe ndoshta të dekontaminohet sepse impiantet e filtrimit nuk do të funksiononin më.

Ne nuk do të kishim frigoriferë apo ngrirës. Do të gatuanim në zjarret e drurit. Shpëtojmë falë energjive alternative Vetëm makinat elektrike mund të vazhdojnë të operojnë, me kusht që ato të mund të furnizohen nga termocentrale diellore ose me erë. Artikulli liston kundërmasat e mundshme: duke filluar me një ristrukturim të rrjeteve të energjisë elektrike në botë – të cilat duhet të ndahen në mikro-rrjete, rrjetet e shpërndarjes që janë të izoluara nga njëra-tjetra, duke rritur përdorimin e burimeve alternative të energjisë për përhapjen e sistemeve diellore të familjes. Por nuk ka shumë kohë për t’u përgatitur: stuhia tjetër e madhe elektromagnetike mund të godasë në çdo moment. Dhe do të kishim një njoftim vetëm tri ditë para ndërprerjes.

Stuhia diellore mund ta rikthejë qytetërimin në fillim të shekullit të 19 Read More »

A e dini ku ndodhet rezerva më e madhe me ar në botë?

Shteti kinez ka zyrtarizuar zbulimin e depozitimin më të madh të arit në historinë moderne, pas gjetjes së gati 380 ton ari në një minierë.

Sasia e madhe e arit u zbulua në minierat e vendosura në rajonin Laizhou-Zhaoyuan në Kinën Lindore, ku gjenden edhe depozitat më të mëdha të arit në vend, me vlerë 22 miliardë miliard dollarë.

Sipas “RT” shtresa e arit në Kinën lindore është më shumë se 2.000 metra e gjatë dhe 67 metra e gjerë. Me kapacitet të plotë, miniera mund të prodhojë ar për 40 vitet e ardhshme.

Njoftimi u bë publik gjatë një konference për shtyp në Pekin të martën, nga grupi “Shandong Gold”.

Kina ka rezervat e pestë më të mëdha të arit në botë, pas Shteteve të Bashkuara, Gjermanisë, Italisë dhe Francës.

A e dini ku ndodhet rezerva më e madhe me ar në botë? Read More »

Veza e kuqe dhe Buka e Pashkës

Në mesnatë besimtarët ortodoksë  festojnë ngjalljen e Krishtit. Kësaj feste fetare i është paraprirë me një javë të rëndësishme nga besimtarët. Simbol i festës është veza e kuqe dhe buka e Pashkës. Java e Pashkës shoqërohet edhe me kryerjen e shumë riteve tradicionale në familjet e besimtarëve ortodoksë.

Dita e enjte sipas traditës i gjen amvisat korçare me pregatitjen e vezeve të kuqe dhe bukës me qiqër, një traditë e cila është ruajtur me fanatizëm edhe në kohën kur ishte e ndaluar nga sistemi.

Dhimitra Llazari është 77-vjeçe dhe ka arritur të ruajë me fanatizëm ritualet e Pashkës. Veza e kuqe e Pashkës dhe Buka janë simboli kryesor i kësaj feste.

E enjtja e madhe, siç njihet në kalendarin ortodoks ka nisur herët për të moshuarën, e cila tregon mënyrën e përgatitjes. Veza e kuqe e Pashkëve vendoset në çdo shtëpi, për të sjellë shëndet dhe mirëqënie. Me të fillon vakti i parë pas kreshmës së gjatë të pashkëve.

Veza e kuqe dhe Buka e Pashkës Read More »

Kur nis muaji Ramazanit? 4 fakte që duhet të dini

Agjërimi është një nga “Pesë Shtyllat e Islamit”. Muaji i Ramazanit sipas kalendarit hënor, pritet të fillojë me 15 maj ditën e martë dhe të përfundojë në 14 qershor.

Traditat Pre-Islamike

Kulturat e lashta në Arabi merrnin pjesë në rituale gjatë kohës së Ramazanit. Kjo përfshinte fisin e Kurejshit, i cili banonte në Mekë. Sipas Sahih el-Buhari Hadithit 3831, “Ashura” ishte dita në të cilën fisi i Kurejshëve agjëronte. Ashura përkujton vdekjen e Huseinit ibn Aliut, nipi i Muhamedit. Traditat e tjera islame gjithashtu mund të gjurmojnë tek popujt e lashtë arabë dhe afrikanë. Sabaeans, një popull i lashtë që banonte në Gadishullin Arabik dhe Afrikën në atë që tani është Arabia Saudite, Jemeni dhe Eritrea, përmenden në Bibël dhe Kur’an.

Data e fillimit të Ramazanit ndryshon çdo vit

Datat ndryshojnë çdo vit, sepse kalendari islamik është një kalendar hënor. Nuk ka një sasi të caktuar ditësh. Kalendari hënor pasqyron ciklet e hënës dhe përpiqet të përshtatet me një kalendar diellor me 12 cikle (që përdor shumica e botës perëndimore). Kalendari i lashtë hebre gjithashtu ndjek ciklet e hënës dhe kjo është arsyeja pse Pashkët dhe festat e tjera hebraike bien në data të ndryshme. Ramazani është emri i muajit të nëntë të kalendarit islamik. Këtë vit, myslimanët festojnë vitin e 1439. Ramazani është muaji që tradita islamike pohon se Kur’ani u zbulua së pari nga Muhamedi. Sipas librit “Mendime me zë të lartë për religjionin” nga Rafig Y. Aliyev, myslimanët besojnë se të gjitha librat e shenjtë abrahamike u zbuluan gjatë muajit të Ramazanit, përfshirë: pllakat e Abrahamit, Tevratit, Psalmeve.

Agjërimi vlen për njerëzit e shëndetshem

Përjashtim nga agjërimi është për ata që janë në udhëtim, femrat me menstruacion, ata me sëmundje, mosha e vjetër, gratë shtatzëna dhe nënat që ushqyerjnë me gji foshnjet. Megjithatë, shumë myslimanë këmbëngulin të agjërojnë, kjo për të përmbushur një detyrim dhe për të kënaqur nevojat e tyre shpirtërore. Agjërimi gjithashtu mund të jetë i dëmshëm për ata që janë me: diabet, sëmundje të zemrës, hipertension, sëmundje renale dhe ulcera peptike.

Islami është feja e dytë më e madhe në bote

Islami është feja e dytë më e popullarizuar në botë pas krishtërimit. Por sipas Qendrës Kërkimore Pew, kjo do të ndryshojë së shpejti. “Popullsia myslimane në botë pritet të rritet me rreth 35% në 20 vitet e ardhshme, duke u rritur nga 1.6 miliardë në vitin 2010 në 2.2 miliardë deri në vitin 2030… Globalisht, popullsia myslimane parashikohet të rritet me rreth dyfishin e normës së popullsisë jo-myslimane. Gjatë dy dekadave të ardhshme, një normë mesatare vjetore rritjeje prej 1.5% për myslimanët, krahasuar me 0.7% për jo-myslimanët. Nëse trendet aktuale vazhdojnë, myslimanët do të përbëjnë 26.4% të popullsisë së parashikuar botërore prej 8.3 miliardë në vitin 2030, nga 23.4% e popullsisë botërore 2010 të vlerësuar prej 6.9 miliardë.

Kur nis muaji Ramazanit? 4 fakte që duhet të dini Read More »

Ndiqni ritmet e Hënës dhe do të jeni më të bukur

Ylli i argjendtë mund të bëhet një aleat i mirë i mirëqenies dhe i synimeve të mira

Hëna ka ndikim të madh në shumë fenomene tokësore: më e ndritshme është batica dhe zbatica e valëve, por ylli i argjendtë ka efekte të rëndësishme në organizmin njerëzor, veçanërisht në trupin femëror. Energjia e hënës ndikon në cilësinë e gjumit, disponimin dhe efektivitetin e shumë trajtimeve të bukurisë: për shembull, prerja e flokëve në fazën më të përshtatshme të hënës ndihmon në forcimin e tyre dhe për t’i pasur ato më të shëndetshme dhe më të bukura, dhe ka edhe një moment ideal për t’iu nënshtruar zgjatjeve të rigjeneruara për fytyrën dhe flokët.

FAZAT E HËNËS – Sateliti ynë merr 28 ditë për të bërë një revolucion të plotë rreth Tokës. Në varësi të pozicionit të saj në lidhje me planetin tonë dhe me sasinë e dritës që merr nga Dielli flitet për Hënë të Re (kur ylli nuk është i dukshëm), Hëna që zmadhohet, Hëna e plotë dhe Hëna që pakësohet. Momentet kur sateliti bën të ndjehen efektet e saj kryesore janë ato kur zmadhohet dhe pakësohet hëna, ndërsa fazat e shkurtra të hënës së plotë dhe hënës së re janë momente kur efektet arrijnë një energji të veçantë, e cila është e dobishme ta njohësh dhe ta mbash prezente. Në çdo fazë hëna favorizon disa aktivitete dhe kontraston disa të tjera.

HËNA QË ZMADHOHET – Është momenti i rritjes dhe rigjenerimit. Është faza e projekteve, e ndërtimit, e akumulimit të energjisë. Çdo gjë që bëhet për të forcuar trupin dhe organet e saj ka efekt më të madh. Për fat të keq, është edhe koha kur tentoni të merrni yndyrë, edhe nëse hani si zakonisht, dhe kur mbajtja e ujit është përkeqësuar. Efektet janë më intensive, teksa afroheni me hënën e plotë. Nga ana tjetër kjo është koha e përkryer për të kryer trajtime bukurie, të tilla si maska, ampula, kremra ushqyes për fytyrën dhe trupin, masazhe etj. Flokët e prerë në këtë periudhë rriten më shpejt; bojërat japin rezultate më brilante dhe i mbulojnë flokët e bardhë më mirë.

HËNA E PLOTË – Sateliti ynë është në kulmin e madhësisë së tij dhe gjithashtu të ndikimit të tij tek ne njerëzit. Në hënën e plotë, por edhe ditën para dhe ditën pas saj, ndikimi mund të shfaqet në formën e pagjumësisë, shqetësimit dhe mungesës së koncentrimit. Ky është momenti ideal për të shkuar te parukieri: boja, por edhe stilimi, qofshin edhe të thjeshta fare do të kenë një ndriçim tjetër.

HËNA QË PAKËSOHET – Katërmbëdhjetë ditë, në të cilat ylli humbet çdo mbrëmje një segment të sipërfaqes së ndriçuar dhe të dukshme në qiell, favorizojnë pastrimin, ndihmojnë tharjen, ndikojnë në aktivitetin dhe shpenzimin e energjisë. Në këtë fazë është më e lehtë për të humbur peshë dhe për të luftuar celulitin, por edhe për t’u angazhuar në aktivitete zakonisht të fuqishme, siç janë pastrimi i shtëpisë ose lavanderi, të cilat janë më të mira dhe me kosto më të vogël. Përveç përpjekjeve, trupi gjithashtu mbështet më mirë dhimbjen: kjo është arsyeja pse një sesion në dentist ose një depilim është më pak stresues. Përveç kësaj, ata që duhet të kryejnë operacione do të kenë më pak gjakderdhje dhe shërim më të shpejtë të plagëve. Hëna që po pakësohet është gjithashtu koha ideale për të kryer një depilim, pastrimin e fytyrës (momenti ideal me hënën që po pakësohet është te Dashi dhe Bricjapi) apo për t’iu nënshtruar ndërhyrjeve të vogla estetike.

HËNA E RE – Dita e hënës së re, por edhe dita e mëparshme dhe e ardhshme, është momenti kur fuqia e pastrimit të satelitit është maksimale. Është koha e përkryer për t’iu nënshtruar një detoksifikimi dhe për të ndjekur një dietë të bazuar kryesisht (ose ekskluzivisht) në perime të gatuara, fruta të freskëta, lëngje frutash, oriz të bardhë, çaj bimor, supë me perime dhe shumë ujë . Për të arritur rezultatin maksimal duhet të kemi parasysh, përveç fazës së hënës, zakonisht raportohet në shumicën e kalendarëve normalë, gjithashtu edhe pozicionin e satelitit tonë në lidhje me dymbëdhjetë yjet e zodiakut. Në këtë rast, llogaritja bëhet më komplekse dhe prandaj është e nevojshme të mbështetet në një kalendar të mirë hënor. Në internet ekzistojnë konsultime shumë të lehta dhe intuitive, të cilat gjithashtu përfshijnë veprimet e ndryshme që ju doni të merrni dhe ditët më të mira për t’i zbatuar ato.

Ndiqni ritmet e Hënës dhe do të jeni më të bukur Read More »

Orgjina e fjales ‘Shqiperi’ – Ky emer rrenjet i ka ne antikitet

Shqiptari i thotë vetes shqiptar, vendit të vet Shqipëri, Shqipni, po populli njihet në botë, sikundër dihet, lashtërisht si Albanais, Albanese etj., dhe vendi i tij si Albanie, Albania. Ky emërtim i dyfishtë ka arsyet e veta. Ai ka lidhje me disa rrethana të karakterit etnografik, të cilat janë specifike për Shqipërinë e për të kaluarën historike të saj.

Duke u nisur nga faktet, vihet re pikësëpari që vërtet në Shqipëri vetë si emër nacional i popullit zotëron sot gjithkund shqiptar, e si emër i vendit Shqipëri, Shqipni, po që m‘anë tjetër në kolonitë shqiptare që gjinden n‘Itali e në Greqi ky emër nuk njihet.

Shqiptarët e Italisë jugore e të Siqelisë, pasardhës të shpërngulurish prej Shqipërie kryesisht gjatë luftërave të para me turqit nën flamurin e Gjergj Kastriotit (Skënderbeut) në shekullin e XV e të XVI, e quajnë veten e vet dhe përgjithësisht popullin e atdheut të tyre të vjetër arbëresh, dhe këtë atdhe Arbër, Arbëri.

Këto emra përdorin gjer më sot dhe pasardhësit e atyre shqiptarëve që u shpërngulën pak më parë, në shekullin e XIV e të XV, prej Shqipërie për në Greqi, të cilët edhe ata nuk e kanë në përdorim emrin që zotëron sot në Shqipëri; edhe ata përdorin rregullisht arbëresh për “shqiptar”, arbërishte për “gjuhë shqipe”, arbërisht për “shqip, në gjuhën shqipe”.

Këto të dhëna tregojnë qartë që emri i sotëm shqiptar, Shqipëri, Shqipni, në kohë të Skënderbeut ende nuk kishte dalë, ose të pakën nuk ish përgjithësuar, e që ky gjithsesi është më i ri se emri i parë. Kjo do të thotë që emri i vjetër nacional i vendit e i popullit ka qenë arbën, arbër, arbëresh, arbëresh. E meqë ky emër, sikundër shihet me vështrimin e parë, është identik me Albania, Albanese etj. që u përmendën më sipër, nga gjithë këto rezulton që shqiptarët në mesjetë e kanë quajtur veten e tyre ashtu si quhen edhe sot te popujt e tjerë.

Kjo pamje etnografike gjen vërtetimin e plotësimin e saj më një anë me disa të dhëna të vjetra e më të reja prej Shqipërie, më anë tjetër me dëshminë e gjuhëve të popujve fqinj me shqiptarët, e m‘anë tjetër me emrat e Shqipërisë e të shqiptarëve në burimet e ndryshme europiane të mesjetës.

Sikundër është vënë re që nga gjysma e shekullit të kaluar, emri i vjetër i vendit, përveç se në kolonitë shqiptare, që sapo u zunë ngoje, është ruajtur edhe vetë në Shqipëri. Një trevë fushore e pjesës perëndimore të Shqipërisë së mesme ç‘merr prej Kurbini e gjer poshtë në pllajat e Durrësit e të Tiranës, pra fusha midis lumenjve Mat dhe Erzen, quhet edhe sot Arbën, dhe mal e arbën përdoret atje për “male e fusha”.

Një katund në perëndim të Liqenit të Shkodrës mban emrin Arbnesh, dhe Arbënesh quhet edhe ishulli gjuhësor shqiptar që gjindet afër qytetit të Zarës në Dalmaci, themeluar në gjysmën e parë të shekullit të XVIII, prej të shpërngulurish nga anët e katundit në fjalë. Arbanë është një katund afër Tiranës.

Më anë tjetër, në pjesën jugore të vendit, Arbër e Arbërí quhen krahina të ndryshme të trevës malore të Labërisë midis qyteteve të Vlorës dhe të Gjirokastrës e të Delvinës dhe arbëreshë e arbërorë banorët e tyre. Në vise të tjera të Shqipërisë, po ky emër, me trajta të ndryshme (arbën arbër, arbënesh arbëresh, arbnuer arbëror), përdoret në popull me një kuptim etnik, për të shënuar shqiptarin në dallim nga aromuni ose nga anëtari i ndonjë tjetre popullsi ballkanike. Sikundër shihet, emri i lashtë, në rrjedhë të kohës erdhi e u mbulua nga emri i ri shqiptar, Shqipëri, po ka mbijetuar gjer sot nëpër krahina të ndryshme të vendit.

Që ai ka qenë në përdorim me përmasa nacionale, në mbarë territorin gjuhësor të shqipes, këtë e vërtetojnë ndër të tjera edhe vargje popullore si Dalin zojat arbëneshe të anëve të Kosovës. M‘anë tjetër burimet historike të vendit e plotësojnë këtë pamje edhe për të kaluarën. Në monumentet letrare të shqipes së vjetër, të cilat rrjedhin nga shekulli i XVI e i XVII, vendi del rregullisht me emrin Arbënë , populli me arbënesh, arbëruer, dhe gjuha e tij me arbënisht.

Me këto të dhëna të brendshme në lidhje me emrin nacional të Shqipërisë e të popullit të saj, pajtojnë burimet e jashtme, dëshmia e gjuhëve të popujve të tjerë të Gadishullit Ballkanik. Edhe atje vrehet prania e këtij emri, i cili në rrymë të kohëve rrezatoi prej Shqipërie tek ata popuj. Në serbokroatishten popullore shqiptari quhet arbanas, në dokumentet mesjetare të asaj gjuhe arbanasin.

Arbananu quhet ai dhe në bullgarishten popullore, arbanas në rumanishten e vjetër, dhe tek aromunët e Shqipërisë e të Maqedonisë arbines, arbinesi, të gjitha reflekse të shqipes arbënesh e të varianteve të saj. Duke u ngjitur te burimet historike të mesjetës, në dokumentet e shkruara latinisht të vendeve perëndimore të kohës para dinastisë së Anjouve, të cilët patën marrëdhënie politike me disa treva të Shqipërisë, shqiptarët quhen arbanenses, e më vonë albanenses, dhe vendi i tyre Albania, ashtu si edhe sot.

Duke i shikuar këto dëshmi, të brendshme edhe të jashtme, me një vështrim përmbledhës, rezulton se emri nacional i hershëm i popullit shqiptar e i vendit të tij është arbën arbër me variacionet e tij, dhe se ky ka mbizotëruar në Shqipëri gjer në shekujt e parë të sundimit osman.

Ky emër rrënjët ndërkaq i ka që në kohën antike.

Sikundër dihet, astronomi e gjeografi Klaud Ptolemeu i Aleksandrisë së Egjiptit, në shekullin e dytë të erës së re, në hartën e tij botërore shënon emrin e një fisi Albanói dhe qytetin Albanópolis në një trevë të Shqipërisë të mesme, afërsisht midis Durrësit e Dibrës së sotme e në lindje të Leshit.

Prej këtij emri rrjedh rregullisht Arbën Arbër i shqipes, një dëshmi, ndër të tjera, që shqiptarët janë anas, autoktonë në vendbanimet e sotme dhe që aty ka një vazhdimësi, një kontinuitet gjuhe të pakën që prej antikitetit.

Nga Arbën, si u tha, ka dalë në analizë të fundit emri i Shqipërisë e i shqiptarëve te popujt e Gadishullit Ballkanik e të pjesëve të tjera të Europës. Historikisht ky emër, mbi dëshminë e përbashkët të Ptolemeut, të burimeve mesjetare të vendeve të ndryshme dhe të përhapjes së sotme popullore në Shqipëri, në krye të herës pas gjithë gjasësh i ka përkitur një treve e një popullsie të Shqipërisë së mesme; ai u përgjithësua pastaj si emër nacional në mbarë vendin që në kohën para Skënderbeut.

Përsa i përket emrit shqiptar, Shqipëri, Shqipni, ky si emër populli e vendi, si rezulton nga sa u shtjellua më sipër, zuri vend gjatë kohës së sundimit turk, pas shpërnguljes shqiptare për në Greqi e n‘Itali. Përhapja e tij si emër nacional dhe zhdukja e emrit të vjetër si i tillë, ka lidhje pas gjase me lëvizjet etnike e sociale të populli gjatë mesjetës dhe kohës së parë turke, me shtegtime të brendshme, me formime fisesh të reja në ato perioda historike, veçse shtysat konkrete për një zëvendësim të tillë nuk mund të ndiqen.

Vetëm një gjë mund të thuhet me gjasë të madhe, që shqip në krye të herës ka qenë emri i gjuhës. Ky si i tillë ka qenë mbase me përdorim më të moçëm, mbase paralel me emrin arbën arbër si emër etnik, dhe pastaj do të ketë shtrirë fushën e përdorimit, duke përfshirë edhe popullin e vendin. Shihet kështu se më i vjetri shkrimtar shqiptar që njihet, Gjon Buzuku, i vitit 1555, krahas ndë Arbanit “në Shqipëri” ka shqip “në gjuhë shqipe”; ashtu dhe Pjetër Budi (1621) shqip të na e thotë, e Pjetër Bogdani (1683) një gramatikë latin e shqip. Përdorimi etnik i këtij emri rreth vitit 1700 kishte zënë rrënjë, sepse në Vendimet e Koncilit provincial të vitit 1706 krahas Arbëni “Shqipëria” dhe i Arbëneshi “shqiptari” del edhe gjuhë e Shqipëtarëvet.

Mendimi që emri shqiptar të ketë ekzistuar në Shqipëri veriore që në shekullin e XIV, e të jetë identik me emrin familjar Schivipudar, Schepuder, Schapudar, Scapuder të një banori të qytetit të Drishtit afër Shkodrës që përmendet rreth vjetëve 1368-1402 në arkivat e Raguzës, mbetet një hipotezë që meriton të gjurmohet më tej.

Në lidhje më në fund me burimin e dy emravet arbën edhe shqip, do pasur parasysh se shumë emra të popujve, të vjetra e më të reja, që njihen nga historia, mbeten me domethënie e burim të paditur. Një kusht paraprak i domosdoshëm në këtë fushë kërkimesh është konstatimi i formës së kryehershme të emrit përkatës. Në lidhje me këtë, për emrin e vjetër nacional të shqiptarëve mund të thuhet me siguri që nga dy format e tij, arb- dhe alb-, e para është forma e mirëfilltë, sikundër del dhe nga dëshmitë vendëse së bashku me dëshmitë popullore ballkanike që u zunë ngoje më sipër.

Prandaj kërkimi i një rrënje alb- me kuptimin e pretenduar “mal”, krahasimi me emrat topike Alba- të Italisë e të viseve të tjera, me emrin e Alpeve etj., nuk kanë ndonjë bazë solide. Duke u nisur përkundrazi nga forma arb-, e nga kuptimi “fushë, rrafshinë”, i cili ruhet në mal e arbën të përmendur më lart, mund ta afrojmë këtë emër me latinishten arvum “arë, tokë e punuar, fushë”, greqishten e vjetër aroura “arë, tokë buke”, me fjalën kelte të irlandishtes së mesme arbor, shumës arbanna “drithë”. Me emrin e Arbënit mund të ketë një lidhje të moçme edhe emri i ishullit Arbe të Dalmacisë.

Përsa i takon emrit shqip, shqiptar, Shqipëri Shqipni, prej nga ka dalë edhe folja shqipëroj, shqipëlloj “spiegoj, sqaroj” e gjuhës popullore, ky emër mbetet me gurrë të dyshimtë. Mendime që të ketë dalë nga emri i shqipes, duke e pasur pra shqiptarët emrin e tyre prej këtij shpendi, qysh në kohën e Skënderbeut, duke e vënë në lidhje m‘anë tjetër këtë emërtim me fjalët e Plutarkut, që Pirroja pas fitores që korri mbi makedonët u kremtua me epitetin “shqiponjë”, nuk duket t‘i rezistojë kritikës, po të nisemi nga trajtat e këtyre dy emrave.

Në të vërtetë, tek autorët e vjetër shqiptarë, shqip, shkruar me këtë trajtë, dallohet dukshëm nga emri i shpendit, që shkruhet tek ata rregullisht shqype, gjë që tregon se kemi të bëjmë me dy fjalë të ndryshme. Jo bindëse paraqitet dhe afrimi me qipi “mullar bari”, me paravendim (presupozim) të një kuptimi të hershëm “grumbull, popull”.

Të dyshimta mbeten dhe interpretimet e tjera të këtij emri, ai si “banor shkrepash, malesh” dhe ai si “pushkatar” prej greqishtes së re skippetto(n) “pushkë” (kjo prej italishtes schioppetto), një fjalë që dëshmohet për greqishten sëpari me shekullin e XVI-XVII. I pabesueshëm mbetet mënëfund edhe spiegimi i fjalës shqip nga latinishtja excipio; fjala latine nuk do të thotë: “kuptoj”, si kanë thënë, po “marr; vë më njanë; përjashtoj; pranoj”. Kështu, duke përfunduar, puna e burimit të fjalës shqip mbetet një çështje e hapët. /Eqerem Çabej/Kultplus

Orgjina e fjales ‘Shqiperi’ – Ky emer rrenjet i ka ne antikitet Read More »