Histori

Historia që na kujton rikthimi i Izetit/ Kur ishte gjallë i hidhnin pështymë, prej 20 vitesh i hedhin lule
Shkruan: Memo Aliaj

Rikthimi i Izet Haxhiajt në “zyrat” e drejtësisë shqiptare, për të deklaruar të vërtetën e ekzekutimit të deputetit Azem Hajdari (sipas tij), ka hapur edhe shumë “letra” të vjetra, lidhur me qëndrimin që kupola “berishiane”, ka mbajtur ndaj tij sa ishte gjallë në vitet 1992-1998. Pas vdekjes, Azemi u “nderua me madhështi” prej partisë që e diskretitoi sa ishte gjallë.

Me urdhër të Sali Berishës që ishte realisht organizatori i sulmeve ndaj tij, Azemit iu thurrën këngë e iu shkruan monografi. Iu dhanë dekorata e tituj të lartë nderi. Iu bënë dokumentarë filmik historik e simpoziume, duke e trajuar si “hero”. Me emrin e tij, u emërtuan sheshe, qëndra rinore, lulishte e shkolla. Iu ngritën buste e monumente. I bënë vajzën deputete, si simbol vazhdimësie të aktivitetit të tij!

Në çdo përvjetor të “Dhjetorit ‘90”, në çdo datëlindje e datë vrasje të tij, udhëheqësit e PD kujtojnë aktin heroik të Azemit, në themlimin dhe fuqizimin e PD. Por nuk kujtojnë “veprën e madhe” të tyre denigruese kundër Azemit, deri me shkarkim e përjashtim nga strukturat e paritsë dhe me heqje imuniteti për ta futur në burg!

Kanë kaluar 20 vjet, qysh nga koha kur Azem Hajdari nuk nderohej, por diskretitohej prej udhëheqjes së PD, që në atë kohë ishte vetëm me 1 person: Sali Berishën. Ndërsa të tjerët, ishin “kukulla me kollare”, që përdoreshin prej tij si “lolo”.

Vitet 1992-1998, ishin vitet kur Azemit i hidhnin pështymë e ngrinin akuza, ata që sot i këndojnë këngë, i derdhin lotë, i ngrenë statuja e i hedhin lule…plastike tek pllaka përkujtimore!

Por edhe këtij rituali nderimi fals, PD po i nxjerr qëllimisht bojën, aq sa thuhet se nga kjo hipokrizi është distancuar edhe vetë familja e Azemit. Këtë e vërteton ky fakt: Nëse e rishikoni kronikën e homazheve të 5 Majit 2018, do të shikoni se krerët e PD vendosën kurorë me lule edhe në vend-varrimin e Azem Hajdarit, por në këtë homazh mungonin familjarët e Azemit, madje edhe e bija deputete!

Historia e (gjoja) nderimit të Azemit, ka nisur pas vrasjes së tij, ndërsa historia e ç’nderimit ka nisur e vazhdoi intensivisht kur ai ishte gjallë, duke kulmuar 22 vite më parë, me 24 pyetje të “zeza”, që Sali

Berisha i drejtonte Azemit, maskuar pasa gazetës “ALBANIA”, botim special i SHIK, që përdorej për presion me hapje dosjesh të kundërshtarëve të Berishës.
Sot, për t’i rifreskuar kujtesën dyshes Berisha-Haxhia dhe familjes Hajdari, po publikojmë 24 pyetjet drejtuar Azemit nga SHIK i PD dhe 24 përgjigjet, që që dha Azemi, duke ia adresuar personalisht Sali Berishës:

Ja 24 pyetjet drejtuar Azem Hajdarit nga SHIK i Berishës

1. Ku e gjetët vilën e gjermanëve dhe me çfarë shume lekësh e bëtë rikonstruksionin e saj?

2. A e keni njohur Ajdin Sejdinë, dhe punën e gropave të tij?

3. Ti, rrogëtar i thjeshtë i Parlamentit, ku i gjete dy makinat “BMW” dhe “XHIP”?

4. Ku e ke fiatin “Regata”?

5. Pse firma “Ylli Bingo”, të fali fuoristradë para dhjetë ditësh? A e di ku ka punuar pronari i saj, dhe ku i ka kaluar këto katër vjet?

6. Ç’të lidh me firmën G….?

7. Po me frigoriferët që ka futur kontrabandë të kësaj firme para një viti e gjysmë dhe. a të kujtohet kush i shoqëronte?

8. Ç’të lidh ty me “B&G”, që u arratis me 1.2 milionë dollarë? Po me autobotët e karburanteve?

9. A ke dëgjuar gjë dhe a ke ndonjë lidhje me një numër llogarie, që Partia e Legalitetit ka në një bankë në Zvicër?

10. Ku e ke makinën që të fali Leka Zogu, para tre vjetësh?

11. A të kërkon akoma 10 milionë lekë, firma që të bëri rikonstruksionin e vilës?

12. A i ke takuar ditët e fundit djemtë simpatikë të Shijakut, dhe a i vazhdojnë ata punët e tyre me fitime përrallore?

13. A di ndonjë gjë për vilën e Marikajt dhe a të kujtohet, se pronë e kujt ishte ajo në vitin 1991?

14. Meqenëse je marrë shumë me punët e Rendit dhe të SHIK-ut, a të kujtohet Irakli Koçollari dhe a njiheshe me të?

15. A të kujtohet sa plumba mori pardesyja tënde e bardhë e veshur në trupin e I. H dhe, a e ke pardesynë që të fali Luan Pobrati?

16. A ke qenë këto ditë, nga shtëpia e Bardhyl Faskos dhe nëse ke qenë, si i shkojnë punët me pikën e karburantit?

17. Si arrite të marrësh shtëpinë e Erebarave për vëllain, në një kohë që Komisioni i Kthimit të Pronave, ka dy vjet që ia ka kthyer pronarëve të ligjshëm?

18. Meqë merresh shumë me punët e Rendit e të SHIK-ut, a të kujtohet kush t’i ka paguar paratë në hotelin “Palladio” në Greqia (Qendër e e Shërbimti Sekret Grek “ASFALIA)?

19. A ke dëgjuar ndonjë gjë për kontrabandën e kafesë dhe, a po i vazhdon më Guçja këto punë?

20. A ke miqësi me Maks Haxhinë dhe, si iu shkojnë ato “punët” juridike?

21. A ke takuar miq në restorantin “Kenedi” dhe, a të kujtohet ndonjë bisedë me ta?

22. Si “ekspert” i punëve të SHIK-ut, a e di sa përqind të njerëzve që të shoqërojnë për punët e sindikalizmës, janë ish-agjentë të Sigurimit të Shtetit?

23. Si president i sindikalizmës, a do të vazhdoni të merreni me deputetllëk? Po me presidencën e arteve marciale?

24. Çdo të bësh, me pronat e sindikatave?

Përgjigjet që dha Azem Hajdari, drejtuar Sali Berishës

1. Ajo ishte një shtëpi dërrase, që u privatizua. Unë e kam marrë me vendim të Qeverisë të firmosur nga Meksi, si dhe me vendim të Bashkisë. Kam dhe fotografi që tregojnë gjendjen e saj fillestare. Kam paguar 1 milionë lekë.

2. Jam i pari, që e kam denoncuar Hajdin Sejdinë. Pyetjet i duhen drejtuar atyre që e kanë lejuar Sejdinë të largohet nga Shqipëria.

3. Për pesë vite, nuk kam marrë asnjë automjet nga Parlamenti, duke punuar me makinat e miqve, si deputet i një zone të largët. BMW-në, ia kanë dhënë shoferit tim (mund të pyetet edhe ai) dhe e kam përdorur si presidenti i klubit “Vllaznia”. Ndërsa makinën “Xhip” e kam përdor për fushatë dhe ma kanë dhënë miqtë e mi.

4. As kam patur dhe as kam përdorur “Fiat Regata”.

5. “Ylli Bingo” s’më ka falur asnjë makinë. Personalisht unë e respektoj, më duket djalë i mirë. Nuk di ku ka punuar dhe ku ka qenë.

6. Kam tre vjet që nuk kam takuar as për t’i dhënë dorën. Dikur ka banuar afër shtëpisë time në Lagjen Nr. 8.

7. As nuk kam dijeni për një problem të tillë. Nëse kanë problem me K. K., pyesni atë si dhe personin që e ka shoqëruar.

8. Është hera e parë që dëgjoj një emër të tillë. Sa për autobotët e karburantit, le t’i drejtohen firmës “Shqiponja-PD”, presidentit të saj (Berishës) dhe atyre që janë marrë me karburantet. Policia i di emrat e tyre.

9. As kam dëgjuar dhe as kam asnjë ide, për një problem të tillë.

10. Nuk është e vërtetë. Mbata në përdorim për 3 muaj, një makinë nga Guri Durollari, automjeti ka 2 vjet që ndodhet për riparim në ofiçinën e Ministrisë së Brendshme.

11. Po, mi kërkon firma “Fratari”. Kemi rënë dakord, që t’i paguaj me këste. Kam paguar disa këste. Drejtojuni firmës “Fratari”.

12. Kam punuar 4 vjet në Shijak si deputet. Nuk kam pasur asnjë lidhje individuale, por vetëm me institucionet. Le të pyetet populli i Shijakut.

13. Vila e Marikajt, ka qenë për 30 vjet pronë e Sigurimit të Shtetit deri në vitin 1991.

14. Koçollari më kujtohet. Unë isha Kryetar i Komisionit Parlamentar për Rendin-SHIK-un, ku ai ishte kryetar i SHIK-ut, që qëndroi në detyrë edhe disa kohë pas fitores së PD dhe më të kam patur raporte pune.

15. Ju them se I.H. është djali i dajës i nënës sime, ai u vra nga Feriz Kërnaja që është arrestuar në prani edhe të Agim Shehut dhe sot vuan dënimin. Luan Pobrati ka qenë mik i disa personave, që sot janë veshur me pushtet të lartë në PD.

16. Kjo është një pyetje e turpshme, për atë që e bën.

17. Katër vëllezërit e mi, janë pa punë. Vëllai që flitet se ka qenë kryetar i PD në Tropojë. Për shtëpinë e tij nuk di si është marrë dhe nga kush është marrë. Në vitin ’91 ai është qëlluar me plumba në zyrën e tij në Tropojë së bashku me djalin e vëllait të Presidentit Sali Berisha, që quhet Agron Berisha.

18. Hera e parë që e dëgjoj këtë emër hoteli (Palladio).

19. Si e thashë më sipër, kam tre vjet që s’e kam takuar. Nëse të tjerët në PD, kanë problem me Guçen, le t’i drejtohen prokurorisë. Di që K… është nga një familje e përndjekur.

20. Maks Haxhinë? Pas dy vjetësh e kam takuar në rrugë dhe jemi pyetur për shëndetin. Kam respekt për të si njeri dhe pedagog.

21. Në restorantin “Kenedi” kam shkuar me dhjetëra herë, siç kanë shkuar me dhjetëra politikanë. Kam shkuar me miq e kam dalë me miq.

22. Ata që më shoqërojnë për sindikatën, kur shkoj në Kuçovë i quajnë enveristë, kur shkoj në Shkodër i quajnë djathtistë. Nëse kanë akuzë konkrete le ta thonë, por unë di se dosjet nuk hapen për njerëz të thjeshtë.

23. Do vazhdoj deputetllëkun, profesionet që kam dhe ato që me lejon statuti i sindikatës. Do jem presidenti i arteve marciale dhe i klubit “Vllaznia”.

24. Prona të Sindikatave të Pavarura nuk ka më, se i ka shitur Valer Xheka. Së dyti, ka një Dekret të Presidentit të Republikës, që thotë se ato i merr shteti./Pamfleti

Janë të shumta viktimat e terrorit të kuq, aq sa drithërimat ende tronditin kujtimet, sidomos përjetuesit e tyre. Por ne nuk do qëndrojmë te emrat, por te disa metoda që pushteti përdorte për të izoluar dhe dënuar nëse rasti ishte i tillë, si dhe histori pjesërisht zbavitëse të kohës, të cilat mundën të shpëtojnë falë fatit dhe koincidencave.

Shkruan Rajmonda Dervishi Shundi

Aty përgatiteshin intelektualët që do të drejtonin shtëpitë e kulturave, si në Tiranë, ashtu edhe në qytetet e tjera të rëndësishme. Pasi përfundoi mësimi, klasat u mblodhën për një takim të rëndësishëm. Përveç drejtuesve të shkollës, ishin edhe ata, mbretërit e skutave, kurtheve të passhpinës, ata që ndjeshmërinë, moralin, nuk e njihnin, ata që lartësonin “fitoret” e partisë; punonjësit e Sigurimit të Shtetit. “Siç edhe e dini, armiku Beqir Balluku dhe Petrit Dume janë duke u gjykuar nga drejtësia jonë. Ju si do të donit që ne t’i dënonim?”.

Në dorë mbanin bllokun ku do të hidhnin atë që nxënësit do t’u sugjeronin. Aktori Shundi, në atë kohë 15-vjeç, me dy persona të dënuar në familje, dha alternativën e tij pasi dëgjoi sugjerimet rrëqethëse për dënimet e mundshme ndaj gjeneralëve: “Të dënohen sipas ligjeve në fuqi!”.

Një tjetër ia shton: “T’u pritet mishi me thikë dhe t’u hidhet kripë”; “Të varen dhe të lihen një javë jashtë”; “Të digjen të gjallë”; “Të … shprehja… “; “Të dënohet sipas ligjeve në fuqi”, ishte më irrituesja e nuk mund të kalohej thjesht prej tyre dhe drejtorisë së shkollës. Sytë ndaluan te Shundi i qetë. Ata kuptuan se ky “dënim” tinëzar, nuk ishte brenda linjës së partisë.

Ky djalë duhej të mbahej në vëzhgim pas kësaj që ai sapo deklaroi. Drejtoria dhe “shokët” ndiqnin rigorozisht çfarë bënte ai gjatë mësimin, mos fshihej rrëzave me cigare dhe pastaj… Ai ishte gjithmonë korrekt pas asaj dite.

Në kafet miqësore te hoteli më i përfolur nga shqiptarët, 15- katëshi, flitej se kudo kishte gjurmues. Tavllat ku shkundej duhani, ishin me vrimë në fund (si vazot e luleve), pasi aty vendoseshin mikrofonat për t’u dëgjuar gjatë gjithë kohës në katin e 14-të të atij hoteli, ku mendohej se ishin instaluar aparaturat qendrore.

Të rinjtë artistë (nisur nga mosha e moskokëçarjes) i bënin karshillëk aparaturave duke iu afruar mikrofonit – tavëll dhe citonin me zë të bindur parullat e kohës: “Rroftë klasa jonë punëtore!”; “Rroftë shoku Enver!”; “Lavdi marksizëm-leninizmit!”; “Të luftojmë rehatinë personale!”, shaka, të cilat fati i mirë i tyre nuk i çoi në veshin e gabuar.

– Me tre dëshmitarë futeshe në burg në kohën e viteve më të errëta të sistemit diktatorial 45-vjeçar shqiptar. Por nëse ishte vendosur dënimi, ose më keq akoma, ekzekutimi, as ato nuk hynin në punë.

Janë të shumta viktimat e terrorit të kuq, aq sa drithërimat ende tronditin kujtimet, sidomos përjetuesit e tyre. Por ne nuk do qëndrojmë te emrat, por te disa metoda që pushteti përdorte për të izoluar dhe dënuar nëse rasti ishte i tillë, si dhe histori pjesërisht zbavitëse të kohës, të cilat mundën të shpëtojnë falë fatit dhe koincidencave.

– Mbledhjet e kolektivit ishin forma më rutinë dhe e zakonshme në të gjitha institucionet. Metodë, e cila i kishte dhënë maksimalisht frytet e punës. Nga këto mbledhje, individit që i kishte shkarë situata, niste t´i bëhej presion kolektiv dhe ai duhej të bënte fillimisht një diskutim bindës, AUTOKRITIK, që të niste (nëse fati do ish me të) pastrimi i figurës së tij

Fletërrufetë dhe fletëlavdërimet ishin vlerësimet e shpeshta kohore, të cilat vendoseshin në vendin e punës dhe në qendrën e Tiranës, nëse ishe një usta model diku pranë Sahatit (kjo për punëtorët më të dalluar).

Ndërsa për vlerësime monetare, as që bëhej fjalë. Në fund të fundit, “komunisti duhej të ishte i pari në sakrifica dhe i fundit në pretendime” (citimi i dashur i atyre viteve). Kërkimi i mendimit të të rinjve sesi duheshin ndëshkuar armiqtë e popullit, ishte më pak i njohur.

Kjo gjetje kreative kishte funksionin e larjes së trurit, si dhe evidentimin e elementëve me “risk” për partinë. Shkollat e kulturës ishin nga strehëzat me më shumë elementë rebelë. Arti si më pranë lirisë dhe të bukurës, por edhe më imponuesi në komunitet, i bënte shumë herë më të ekspozuar nga veset e botës kapitaliste, ndaj vizitat apo kontrollet e klasës punëtore apo organeve të tjera kompetente ishin gjithmonë me kleçka.

Kontrollet e ashtuquajtura “të klasës punëtore” ishin grupe të caktuara partiakësh fanatikë, të cilët kishin për detyrë të kontrollonin dokumentacionet e institucionit, siç ishte edhe ai i teatrit (meqë sot po flasim për artistët) dhe duhet të merrnin masa për situatën që mund të zbulonin. Sekretari i partisë së rrethit ishte figura qendrore për politikat artistike.

Ai, me grupin e tij, kishte si një nga detyrat qendrore ndjekjen e repertorit, madje deri në anulimin e shfaqjes nëse spektakli nuk ishte i publikueshëm. Ai dhe grupi vinte dhe asistonte në çdo provë gjenerale, duke depozituar ankesat.

Vetëm nëse produkti mund të korrigjohej, rivinte dhe shihte sesi ishte finalizimi i saj që qytetarët të mund të merrnin mesazhet e duhura partiake. Ndërsa “kontrollet e klasës punëtore”, duke qenë punëtorë të thjeshtë dhe me artin nuk i lidhte asgjë, (madje, as edhe të qenurit spektator nganjëherë), pretendimet e tyre ishin hera-herës edhe absurde.

Kishte nisur gjuetia e ushtarakëve të lartë të shtetit dhe një nga këto emra ishte ai i Beqir Ballukut (ministri i Mbrojtjes për kohën) apo Petrit Dume (gjeneral), të cilët ishin në proces gjykimi nga drejtësia.

Gjithçka ishte në kontrollin e partisë, përfshirë edhe më të preferuarin e tyre, GJYKIMIN (në atë kohë ekzistonte dënimi me vdekje në Shqipëri, vendim i cili u hoq nga qeveria “Berisha” si kërkesë e komunitetit Europian).

Armiqve, partia ua ndërronte vazhdimisht emrat, në varësi të direktivave dhe eliminimeve momentale që komandanti kishte. Shkolla, si vendi i formimit të të rinjve, përdorte autoritetin dhe format e saj ideologjike diktuese për t’u informuar mbi sjelljet e nxënësve dhe për t’u injektuar atyre komunizmin “hoxhian”.

Lëndët me pikët më të larta për të dalë e drejta e studimit ishin ato partiake (marksizëm- leninizmi, PPSH etj). Detyrimisht duhej të ishe një nxënës i mirë për të qenë një aspirant për arsimimin e lartë. Që këtu nis një lojë e vështirë mes individit dhe këtij realiteti dhune, për ata që talenti i tyre i thërriste drejt skenës. Fëmijët e atyre viteve nuk rriteshin ashtu siç ndodhte me fëmijët e botës së lirë, ku përrallat dhe lodrat alternative të ishin frymëzim.

Në të gjitha dhomat, korridoret apo ambientet e ngrënies (nuk jam e sigurt në kishte edhe në banja), vendoseshin portretet e udhëheqësve të partisë, si dhe ishin të shkruar me germa të mëdha sloganet tipike komuniste: “Partia është nëna jonë”; “Të luftojmë rehatinë personale”; “Lart frymën revolucionare”… Ishin të shumtë artistët e thirrur dhe kërcënuar nga zyrat e Sigurimit të Shtetit.

Madje, disa e përjetuan aq keq sa nuk mundën të çliroheshin kurrë nga traumat që i shkaktuan këto zyra. Pothuajse të gjithë aktorët ishin në presione jetike. Shumë prej tyre u gjykuan keqas, shumë të tjerë u larguan… dhe ata që i shpëtuan ishin nën mbikëqyrje.

Figura e sekretarit të partisë në Teatrin Popullor (sot Kombëtar) ishte pothuajse e njëjtë me atë të drejtorit. Ky autoritet përdorej për të pasur nën hyqmin e vet si politikat e repertorit (sekretari i parë i rrethit), si dhe mesazhet që do i përcilleshin popullatës artdashëse, që ishin të shumtë, futur këtu edhe moralin e pastër.

Qytetarët ndiqnin të vetmet zbavitje që kishte, duke i kaluar në filtra të pafund deri në produktin final. Dhe njerëzit intuitivisht hiqnin moralizimet e ideologjinë, duke shijuar veprën sipas mendësisë personale. Figurat e sekretarit të partisë apo punonjësve të Sigurimit të Shtetit në filmat tanë ishin nga figurat e qëndisura me më shumë dashuri ku aktorët e mrekullueshëm Vangjush Furxhi, Sandër Prosi, Llazi Serbo… i lanë shenja që nuk mundën t´i kalojnë deri në fund.

Nga 14 filma që Kinostudio “Shqipëria e Re” realizonte, pjesa më e madhe ishte figurat e heronjve. Vetëm pak ishin me temën e ditës, por sërish partia, parullat e morali komunist duhej të ishin protagonistë, ndryshe… film nuk ka.

Gjithçka që ndodhte në filmat e kohës, ishte një sajesë e neveritshme, ku askush nuk mund të shihte veten. Ndjekja e të vetmit argëtim artistik, filmi dhe teatri, ishte si një përrallë që na duhej ta flinim në gjumin e territ elizir shqiptar. Kushtetuta e Hoxhës mbi të drejtat dhe liritë qytetare, Neni 53 i Kushtetutës Shqiptare të vitit 1976, garantonte “lirinë e fjalës, shprehjes, organizimit, grumbullimit”, etj.

Kjo liri, në dukje e garantuar nga Kushtetuta, kufizohej dhe ndoshta anulohej në nenin 39 të saj, i cili thoshte: “Të drejtat dhe liritë e qytetarëve vendosen në bazë të përshtatjes së interesave të individit me ato të shoqërisë socialiste, ku prioritet i jepet interesit të përgjithshëm.

Të drejtat e qytetarëve janë të pandashme nga plotësimi i detyrave tyre dhe nuk mund të ushtrohen në kundërshtim me rendin socialist”. Situata e krijuar nga neni 39, në fakt mohonte nenin 53, duke i dhënë qeverisë së Hoxhës justifikimin për të udhëhequr qytetarët drejt linjës së partisë, ose ndryshe të përballeshin me dënime të ashpra.

Një mangësi serioze e Kushtetutës shihet në qartësimin e mëposhtëm: “Lufta e klasave dhe diktatura e proletariatit po bëhet gjithnjë e më e fortë në Shqipëri”. Kjo do të thotë se sipas Kushtetutës, shteti nuk nis dhe as nuk tërhiqet nga qëllimi tradicional i komunizmit por vetëm merr fuqi, prandaj Kushtetuta shpeshherë i referohet shtetit dhe autoritetit të tij të gjerë.

Si për shembull “shteti organizon, menaxhon dhe zhvillon ekonominë dhe jetën shoqërore të vendit me anë të planeve të përgjithshme dhe të veçanta”. Ky kombinim i kontradiktave kushtetuese dhe i konceptit të drejtësisë së njëanshme është një standard tjetër nga ato perëndimore dhe krijon një përzierje shumë të paqëndrueshme.

Kodi i ri Penal Shqiptar u prezantua më 1 tetor 1977 dhe edhe ai merrej kryesisht me objektivat politike dhe ideologjike. Neni 1 i Kodit është një reflektim i mungesës së lirive të qytetarëve gjatë qeverisë së Enver Hoxhës: “Legjislacioni penal i Shqipërisë shpreh vullnetin e klasës punëtore dhe masave të tjera, si një armë e diktaturës së proletariatit dhe e luftës së klasave.

Kodi Penal ka për detyrë të mbrojë shtetin socialist dhe partinë e Punës si forca kryesore drejtuese e shtetit dhe shoqërisë. Një detyrë e rëndësishme e legjislacionit është lufta kundër burokracisë dhe liberalizimit, si rreziqet kryesore ndaj shtetit dhe diktaturës së proletariatit”.

Një tjetër problem, që me shumë gjasa krijohej qëllimisht nga qeveria në këtë mes, është gjuha e mjegullt e shumë statuteve të Kodit Penal dhe mungesa e direktivave specifike, që lejon që çdo veprim të përfshihet nga interpretime më të gjera ose të bjerë në kundërshtim me vetë statutin e deklaruar.

Për shembull: “Veprimi ose mosveprimi me qëllim dobësimin e shtetit ose të partisë, të ekonomisë apo të shoqërisë, dënohet me 10 vjet burg ose me vdekje”. E gjithë kjo mbulesë ligjore, në fund, e bënte të pamundur gjithçka jo ligjore./Panorama

Ditët e sotme po ngrenë krye fantazmat e komunizmit që fërkojnë barkun për humbjen e jetëve të fëmijëve të shkrimtareve dhe të njerëzve që luftuan kundër diktaturës më te egër.

Sot më shume se kurrë kundrejt të gjithë atyre që i bëjnë jehonë të shkuarës së turpshme e gjakatare, është momenti për të kujtuar me nderim figura të nderuara që iu kundërvunë me forcë regjimit hoxhist, siç ishte Musine Kokalari.

E ç’mund të thuash më parë për këtë grua heroinë.

Ajo ishte e fortë si shkëmbi, intelektuale, politikania e parë që iu kundërvu me forcë diktaturës komuniste.
Megjithë dhunën, vrasjen e vëllezërve, gjyqin denigrues, 20 vitet burg dhe vitet e mëpasme të internimit, Musine Kokalari, deri në frymën e fundit të saj foli kundër regjimit diktatorial hoxhist, që fantazmat që enden kohërave të sotme kërkojnë ta rizgjojnë.

Duhet t’i tregojmë vendin këtyre zërave dhe të përkujtojmë njerëz të nderuar si Musine Kokalari, kjo disidente e përjetshme që jetën e saj ia kushtoi luftës kundër diktaturës dhe jo më kot qe ndër të parat figura që u nderua me në vitin 1993 nga Presidenti i Republikës Sali Berisha me medaljen “Martir i Demokracisë”.

Diktatura konsiderohet si një ndër periudhat më të errëta të historisë së Shqipërisë. Fotografi Erik Steward ka përcjellë për herë të parë se si dukej vendi ynë nën thundrat e regjimit gjakatar.

Ai e ka vizituar Shqipërinë në vitin 1988 kohë kur sistemi kishte filluar të coptohej pak e nga pak.

Deri më sot këto fotografi kanë qenë të pa njohura.

Më poshtë po përcjellim shkrepjet e rralla të një Shqipërie që diktatura ja fshehu botës për 45 vite.

Lirim Gashi

Naimi i frymëzuar nga dashuria e zjarrtë për atdheun i këndonte plotë me mall e krenari kombëtare, natyrës së mrekullueshme shqiptare, njerëzve të thjeshtë, barinjve dhe fshatarëve që janë njëkohësisht protagonistët kryesorë të poemës së tij dhe që poema i ngrehë lartë si njerëz të punës fizike e mendore.
Poema e Namit ngjallë respektin ndaj masave popullore, ose më mirë të them pikërisht ndaj atyre masave njerëzish shumëfish të shtypur e të nëpërkëmbur si nga okupatorët e huaj njashtu edhe nga pushtetet marionetë.
Poema e Naimit i bënte gjithnjë homazh njerëzve të shtypur e të mallkuar nga politika dhe tradita e tjetërsuar prej ndikimit të robërisë shekullore të cilët ai me gjuhën e tij autentike e të përzgjedhur poetike i quante “të bekuarit e Perëndisë’, duke aluduar njëkohësisht në mallkimin e projektuar politikisht nga njeriu i huaj dhe shërbëtorët e tij vendor dhe duke tentuar në njëfarë mënyrë që t’ua bënte të qartë njerëzve të rrënuar moralisht, apo shkaktarëve të turpit dhe tmerrit që janë po aq të përkohshëm në këtë botë sa hordhitë e tyre okupatore e vrastare.
Gjuha e Naimit është gjuhë e mallit dhe dashurisë për gjithçka që frymon shqip dhe në harmoni me frymën e rënduar të këtij populli nga brengat e përditshme dhe varfëria e skajshme, por edhe nga ashpërsia e mentalitetit patriarkal dhe brutaliteti i sistemit shoqëror.
Naimi ishte një njeri dhe poet i veçantë njësoj si p

oezia e tij, andaj do të jetojë në kujtesën kolektive po aq gjatë sa ky popull.
Dashuria e Naimit për atdheun dhe gjithçka që frymon shqip ishte aq e pastër dhe e padjallëzuar sa që i bëri për vete edhe ata që nuk ia donin të mirën Shqipërisë ngaqë i konfrontoi brutalisht me ndërgjegjen e tyre të helmuar nga urrejtja dhe synimet barbare.
Lavdi veprës së Naimit të Madh.

Bagëti E Bujqësi

O malet’ e Shqipërisë e ju o lisat’ e gjatë!
Fushat e gjëra me lule, q’u kam ndër mënt dit’ e natë!
Ju bregore bukuroshe e ju lumenjt’ e kulluar!
Çuka, kodra, brinja, gërxhe dhe pylle të gjelbëruar!
Do të këndonj bagëtinë që mbani ju e ushqeni,
O vendëthit e bekuar, ju mëndjen ma dëfreni.

Ti Shqipëri, më ep nderë, më ep emrin shqipëtar,
Zëmrën ti ma gatove plot me dëshirë dhe me zjarr.

Shqipëri, o mëma ime, ndonëse jam i mërguar,
Dashurinë tënde kurrë zemëra s’e ka harruar.

Kur dëgjon zëthin e s’ëmës qysh e le qengji kopenë,
Blegërin dy a tri herë edhe ikën e merr dhenë,
Edhe në i prefshin udhën njëzet a tridhjetë vetë,
E ta trëmbin, ajy s’kthehet, po shkon në mes si shigjetë,
Ashtu dhe zëmëra ime më le këtu tek jam mua,
Vjen me vrap e me dëshirë aty nër viset e tua.
Tek buron ujët e ftohtë edhe fryn veriu në verë,
Tek mbin lulja me gas shumë dhe me bukuri e m’erë,
Ku i fryn bariu xhurasë, tek kullosin bagëtija,
Ku mërzen cjapi me zile, atje i kam ment e mija.
Atje lint diell’ i qeshur edhe hëna e gëzuar,
Fat’ i bardh’ e mirësija në atë vënt janë mbluar;
Nat’atje’shtë tjatrë natë edhe dita tjatër ditë,
Në pyjet’ e gjelbëruar, atje rrinë perënditë.

Mendje! merr fushat e malet, jashtë, jashtë nga qyteti,
Nga brengat, nga thashethemet, nga rrëmuja, nga rrëmeti.

Tek këndon thëllëza me gas edhe zogu me dëshirë,
E qyqja duke qeshur, bilbili me ëmbëlsirë,
Tek hapetë trëndafili, atje ma ka ënda të jem,
Bashkë me shpest edhe unë t’ia thërres këngës e t’ia them;
Të shoh kedhërit’ e shqerrat, deshtë, cjeptë, dhëntë, dhitë,
Qiellin’ e sbukuruar, dhenë me lul’e me dritë.

Vashë bukurosh’e bariut! që vjen me llërë përveshur,
Me zemërë të dëfryer e me buzëzë të qeshur,
Me dy shqerëza ndër duar, të bukura si dhe vetë,
Në sythit tënt e shoh gazë, që s’e kam gjetur ndë jetë.
Dashi sysk e me këmborë, q’e ke manar, po të vjen pas,
Dhe qeni me bes’ i larmë të ndjek me dëshir’ e me gas.
Dashç Perëndinë, pa më thua, a mos na pe bagëtinë?
– Pash’ atje pas më të gdhirë,… ja atje përtej tek vinë!

O! sa bukuri ka tufa! Sa gas bije bagëtija!
Vinë posi mblet’ e plotë! I bekoftë Perëndija!
Nëpër shesh’ e nër bregore janë përhapurë shqerrat,
E kecërit nëpër rripat dhe në gjethet e në ferrat;
Sa me vrap e me gas bredhin edhe lozin shok me shok,
Aty përhapenë me nxit aty mblidhenë prapë tok,
Edhe prapë tufë-tufë përhapenë duke bredhur,
Duke ikur me vrap shumë, duke lojtur, duke hedhur.
Nxitojn’ e s’lodhenë kurrë edhe, kur i merr urija,
Secili futet në tufë, suletë ne mëm’ e tija,
Posa gjen mëmën e dashur edhe me vrap i hyn në gji,
Rri më gjunjë dhe zë sisën e qumështin e ëmbël pi;
Pa e ëma me mall shumë, ndo dhi qoftë a ndo dele,
Bir’ e vetëm e merr në gji me gas e me përkëdhele.

Sa të mirazë ke dhënë, Zot i math e i vërtetë!
E ç’nom të bekuar vure për çdo gjë q’është në jetë!

Sa më pëlqen blegërima, zër’i ëmbël’ i bagëtisë,
Qëngji edhe kec’i bukur, që rri më gjunj’ e pi sisë!
Përhapurë bagëtija nëpër sheshe, nëpër brinja,
Nër lajthi e nëpër dushnja, ndër murriza, në dëllinja;
Bijen zilet’ e këmborët e fyelli e xhuraja,
Dheu bleron e gjelbërojnë fusha, male, brigje, maja,
Edhe gjithë gjë e gjallë ndjen në zemër një dëshirë,
Një gas t’ëmbël’ e të shumë, o! sa bukur e sa mirë!
Pelën e ndjek mëz’i bukur, lopës i vete viçi pas,
Dellëndyshja punëtore bën folenë me të math gas,
Ogiçi ikën përpara, i bije tufës në ballë,
Me zemër të çelur shumë vete si trimi me pallë,
Zoqtë zënë këng’ e valle dhe po kërcejn’ e këndojnë,
E nëpër dega me lule si ëngjëllit fluturojnë,
Larashi ngrihet përpjetë, thua q’i shpie Perëndisë
Një lëvdatë të bekuar për gëzimt të gjithësisë,

Qielli sa ësht’ i kthiellt e sa është sbukuruar!
E dielli sa ndrin bukur mbi lulet të lulëzuar!
Gjithë këto lule ç’janë, që u ngjallë menjëherë?
Ngaha qielli ke xbritur? Ver’, o e bukura verë!
Çdo lulezë ka me vehte një emër e një fytyrë,
Një bukuri, një mirësi, një shtat, nj’erë e një ngjyrë,
Si dhe çdo dru e çdo pemë, edhe çdo bar e çdo fletë;
Sa është e bukur faq’ e dheut! S’të zë syri gjë të metë.

Gjithë kjo bukuri vallë nga dheu të ketë mbleruar,
A me të matht të ti’ Zoti pej parajs’e ka dërguar?

Veç një njeri shoh pa punë dhe të mjer’ e të brengosur,
Të këputur, të mjeruar, të grisur e të rreckosur;
Lipën i gjori pa shpresë, se atje e pru përtimi,
S’i ka mbetur gas në zemrë, se s’i la vënt idhërimi.
Eshtë njeri, si dhe neve, po epini, o të pasur,
E mos e lini të urët dhe të mjer’ e buzëplasur,
Se përtimn’ e zi, q’e pruri të gjorën më këtë ditë,
Nuk’ e dimë vet’ e zgjodhi, apo ia dhanë Perënditë.
Edhe për një mizë, kur heq, i vjen keq njeriut të mirë,
Zëmëra s’thuhetë zëmrë me mos pasurë mëshirë.

Ah! edh’ atje tej mbi udhë i duket i shkreti varri,
Rrethuar me lul’e me bar, një të gjori udhëtari,
Që ka vdekur i ri shumë e ka rarë lark shtëpisë,
Mërguar nga mëm’ e motrë dhe pej gjithë njerëzisë;
Një zok i helmuar mi varrt i rri si mëmëzë dh’e qan,
Ndarë nga të gjithë shokët edhe zi për të mjerë mban.

Tomor! o mal i bekuar, fron i lartë, që rrij Zoti,
Pas fesë vjetrë që kishinë shqipëtarëtë qëmoti,
Dhe ti Mali-Plak i lartë, që me syt’ e tu ke parë
Luftëra të mëdha shumë e punë që kanë ngjarë.
O malet’ e Shqipërisë, që mbani kryet përpjetë,
Tëmerr e frikë përhapni, përpini qiejt e retë!
Të patundurë përjetë jini, pa, kur oshëtini,
Udhëtarit në zemër frikë të madhe i vini;
Keni shkëmbënj, gërxhe, lisa, lumënj dhe dëborë ndë gji,
Përsiprë lulez’ e gjethe dhe brënda ergjënt e flori,
E ju fusha bukuroshe edhe të majm’e pëllore,
Ju sheshet e lulëzuar, ju bregore gjelbërore,
Q’u fali Zoti të mira, u mba me shumë pekule,
U dha bar e gjeth e veri, zoq e flutura e lule,
Zemërn’ e varfërë time aty ndër ju e kam mbluar,
Tek buron nga gjithi juaj uj’i ftoht’ e i kulluar;
Jam lark jush i dëshëruar edhe s’e duronj dot mallë,
Po s’e di si dua unë do t’u shoh një herë vallë?

Të paskësha vrapn’ e veriut, të kisha krahë pëllumbi,
Nxitimn’ e lumit me valë, q’ikën me vërtik si plumbi,
E të vija në gjit tuaj, nj’ ujë të ftohtë të pinja,
Edhe nëpër ato hije një copë herë të rrinja,
Syt’ e ballit t’i xbavitnja, zëmërënë ta dëfrenja,
Gazë, që paçë njëherë, prap’ aty ndër ju ta gjenja.
Opopo! Kshu pse më vini përpara syve pa pushim,
O ditët’ e djalërisë, o moj kohëz’ e të rit tim?

O flutura krahëshkruar, që fluturon nëpër erë,
As merr dhe zëmrënë time me vehtezë dhe ma shpjerë
Nër malet të Shqipërisë, tek kullosën bagëtija,
Tek i fryn bariu xhurasë, tek më rrinë mënt’ e mija,
Ku shkon me zile të madhe ogiçi përmes lajthisë,
Pa zjen e oshëtin mali ngaha zër’i bagëtisë;
Marrënë vrapn’ e nxitojnë, derdhen në gjollë për kripë,
Dhëntë ndër shesh’e ndër brigje, dhitë në shkëmb e në rripë.

Bariu plak krabën në dorë edhe urdhëron të rinjtë,
E ata gjithë punojnë, ngriturë më bres përqinjtë;
Ca bëjnë vathën e shtrungën, ca ngrehin tëndën e stanë,
Kush sjell gjeth e karthj’ e shkarpa, sicilido ndih më nj’anë;
Kush përvjel, kush qeth sheleknë, kush mjel dhitë, kush mjel dhëntë,
Njëri merr ushqen këlyshnë, jatëri përgëzon qëntë.
Stopani, bër’i zi sterrë, shikon bulmetn’ e bekuar,
Tunt, bën gjalpë, djathë, gjizë edhe punon pa përtuar;
Udhëtar’ e gjahëtorë, q’u bije udha ndër male,
U ep mish, qumësht, kos, dhallë, ajkë, djathë, bukëvale…
Kec’i mbeturë pa mëmë dhe i varfër’ e i shkretë
Mënt mëmënë, që ka mbetur pa bir e pa gas në jetë.
Dëgjohet nga mez’i pyllit krism’ e sëpatës s’druvarit,
E sharrësë që bën lëndë, edhe fyell’i shterparit.

Naim Frashëri lindi më 25 maj 1846 në Frashër të Përmetit dhe vdiq më 20 tetor 1900 në lagjen Erenqoj të Stambollit, ku edhe u varros.

Eshtrat e tij janë sjellë në Shqipëri para viteve ‘90.

Sami Frashëri lindi më 1 qershor 1850 në Frashër dhe vdiq më 18 qershor 1904 në Stamboll.

Abdyl Frashëri lindi në vitin 1839 në fshatin Frashër dhe vdiq më 23 tetor të vitit 1892 në Stamboll.

Pra kanë lindur të tre në Frashër dhe kanë vdekur të tre në Stamboll.

Është kurioze që kanë ndërruar jetë thuajse në të njëjtën moshë, Naimi dhe Samiu në moshën 54 vjeçare dhe Abdyli në moshën 53 vjeçare.

Figura më e njohur mbetet ajo e Naimit, por në fakt kanë qenë Abdyli dhe Samiu ata që e ndikuan fillimisht atë.

Nën ndikimin e ngjarjeve historike, sidomos të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, njëri nga udhëheqësit e së cilës ishte Abdyli, dhe të veprimtarisë kulturore patriotike të Shoqërisë së Stambollit, në krye të së cilës ishte Samiu, Naim Frashëri braktisi vjershërimin persisht dhe iu kushtua letërsisë shqiptare.

Poema e tij e parë e re ishte Shqipëria (1880, botuar më 1897), që entuziazmoi patriotët shqiptarë.

Në Stamboll Naim Frashëri ka qenë ndër botuesit kryesorë të “Revistës Dita”, më pas “Dituria” (1884-1885), ku u botuan shumë vjersha të tij, proza e vargje për shkollat e para shqipe që do të hapeshin.

Në 9 prill të vitit 1961, u nda nga jeta Mbreti Zog I.

Vdiq në një spital të Parisit, i rrethuar nga mbretëresha Geraldinë, i biri Leka, motrat princesha e nipërit e tij. Në momentin që ai ndërroi jetë, u dëgjua: “Vdiq Mbreti! Rroftë Mbreti Leka I”. Me urdhër të Gjeneralit De Gol, mbretit të shqiptarëve iu bënë të gjitha nderimet. Shqiptarët u lejuan të hyjnë pa viza dhe t’i japin lamtumirën e fundit Zogut I.

Në ato orë të vështira, mbretëresha Geraldinë e gjeti kurajën të lutej jo vetëm për shpirtin e të ndjerit, bashkëshortit të saj, por edhe për të gjithë ata shqiptarë që persekutoheshin në Shqipëri, që ishin torturuar e pushkatuar. Këtë moment të dhimbshëm e tregon Skënder Zogu, nipi i Mbretit Zog, që iu gjet pranë, jo vetëm në momentin e mbramë, por organizoi edhe ceremoninë e lamtumirës. Në librin e tij me kujtime “Një jetë në shërbim të kombit shqiptar-kujtime mërgimi”, Skënder Zogu tregon për jetën e tij pranë Mbretit Zogu I, por edhe Leka I.

Ndër të tjera, ai tregon edhe për një moment të papëlqyeshëm, atë të përdhosjes së varrit të Mbretit Zog. Skënder Zogu akuzon drejtpërdrejtë agjenturën shqiptare dhe më konkretisht sekretarin e parë të ambasadës shqiptare në Francë, Hasan Luçi. Zogu tregon po ashtu, se për t’u hakmarrë ndaj këtij akti, një grup nacionalistësh kishin hedhur një flakëvënëse në ambasadën shqiptare, në një moment kur atje nuk ndodhej njeri, për të shkaktuar dëme materiale. Për më shumë tregon vetë Skënder Zogu në librin e tij.

IKJA E MBRETIT

Shëndeti i Mbretit u rëndua dhe çdo të shtunë shkoja në spitalin Foch, në Suresnes për ta takuar. Hallat u vendosën në një hotel të vogël në një rrugë aty pranë dhe i rrinin gjithë natën te koka. Mbreti vuante dhe pashë se po shuhej pak nga pak. Oficerët besnikë flinin në dhomën ngjitur me të. Të hënën, 9 prill 1961, më kapi ankthi, pasi një natë më parë nuk kisha mundur të hyja në dhomën ku ai po flinte thellë.

Kësisoj, vendosa të kthehesha në spital në fillim të pasdites. Me të mbërritur në korridor, Ali Çupi, një prej oficerëve rendi drejt meje dhe më tha: “Bubi, eja shpejt, mbreti po na le”. Kështu, buzë shtratit të tij pashë si u shua dhe e putha në ballë. Hallat qanin, Leka i mbante duart, ndërsa mbretëresha lutej në gjunjë pranë shtratit. U ngrit me zor dhe më kërkoi të shkoja te faltorja që të lajmëroja priftin, pasi dëshironte që të lutej për shpirtin e Mbretit të ndjerë.

Kolonel Hysen Selmani, sipas traditës, briti në dhomë: “Mbreti vdiq, rroftë mbreti Leka I”. Unë isha tepër i tronditur dhe te faltorja nuk e mbajta dot veten dhe thashë në shqip: “Rrahmet pastë!”. Si mbaroi lutja, mbretëresha më tha që Leka donte të bisedonte me mua, për të më besuar një mision. Leka më dha një zarf me 700 franga të reja, që t’i përdorja për organizimin e funeralit.

Kolonel Selmani më dorëzoi një listë me degët e shumta të Legalitetit në botë dhe më kërkoi që t’i njoftoja me telegram. Të nesërmen, që ishte e hënë, i telefonova drejtorit që të më jepte disa ditë leje. Ai kishte lexuar njoftimin nëpër gazeta, më shprehu ngushëllimet dhe më tha që ta merrja pushim gjithë javën. Pasi dërgova rreth njëzet e pesë telegrame në shqip, shkova tek agjencia funerale e lagjes. Hyra në zyrë ku më priti një zonjë.

Pas tavolinës së punës kishte një xham nga shihej një studio dhe ndërkohë që unë flisja për kërkesat e funeralit, pashë që një burrë me ngjyrë të zeshkët ma bëri me shenjë. Ishte Morisi, ish-shoferi i princeshës në Egjipt, i cili ishte martuar me Suzanën, parukieren dhe grimieren e hallave të mia. Morisi punonte tek ajo agjenci dhe ishte tepër i gëzuar që po më shihte. M’u hodh në qafë dhe më pyeti se kush kishte vdekur. Kur i dhashë lajmin, zuri të qante si fëmijë dhe më tha: “Lërma mua nderin të merrem me gjithçka”.

Pranova me kënaqësi dhe i zgjata zarfin. Dëshira e tij e vetme ishte që të ngiste limuzinën me mbretëreshën dhe mbretin e ri. Drejtoria e spitalit hapi një sallë të veçantë, në mënyrë që shqiptarët të vinin e t’i jepnin nderimin e fundit atij që kishte qenë themeluesi i shtetit shqiptar dhe që tërë jetën e vet ia kishte kushtuar kombit shqiptar.

Qivuri me trupin e Mbretit u mbulua me flamurin kombëtar të Shqipërisë. Për dyzet e tetë orë, natë e ditë, qindra shqiptarë nga e gjithë bota erdhën e u përkulën para trupit të Mbretit. Natën më duhej të shkoja në morg, për të hapur një derë të oborrit me qëllim që të hynin bashkëpatriotët. Gjenerali De Gol kishte dhënë udhëzime që refugjatët që vinin për këtë rast, të hynin në Francë pa viza.

Unë me Tatin ishim ngarkuar të prisnim personalitetet në aeroportin e Burzhesë. Roja e nderit u formua nga Garda Mbretërore e përbërë nga Muharrem Gjoka, Bajram Neli, Ali Çupi, Qazim Preni, etj.. Dy ditë më pas shkova të takoja Morisin, i cili më konfirmoi që gjithçka ishte në rregull dhe më ktheu zarfin me gati gjysmën e shumës që i kisha lënë.

Më shpjegoi se pronari e kishte bërë këtë gjest në shenjë respekti. Kur i ktheva paratë Lekës dhe i shpjegova që vinte falë Morisit, më përqafoi dhe më falënderoi, pasi kishte vërtet shumë pak para. Kolonel Hysen Selmani dhe Salih Doshishti ishin ngarkuar me detajet dhe me ceremoninë e varrimit në varrezat e Tiesë në Paris, me ndihmën e Xhamisë së Parisit dhe të imamit Mustafa Hoxha.

Më kujtohet që shkova të takoja princeshat Sanije dhe Mysejen, të veshura krejt me të zeza, për t’u thënë një fjalë të ngrohtë dhe ato më thanë: “Oh, Bubi, jeta jonë në këtë botë mori fund, pa vëllanë tonë, s’duam të rrojmë më gjatë”. Bashkë me Tatin u shpjeguam që misioni i tyre tani ishte të ndihmonin mbretin e ri, Leka dhe të mbështesnin mijëra refugjatët deri ditën kur Shqipëria të çlirohej nga regjimi komunist.

Për të kuptuar hidhërimin e tyre të madh, duhet pasur parasysh, që ato, Mbretin nuk e kishin pasur vetëm vëlla, ai kishte zënë edhe vendin e babait. Mbretëresha Geraldinë, pavarësisht lodhjes së madhe, priste me shumë dinjitet ngushëllimet e të dërguarve të qeverisë franceze dhe të disa konsujve të përgjithshëm të vendeve si Belgjika, Maroku, Britania e Madhe, Spanja dhe Gjermania (kjo e fundit nuk e kishte njohur regjimin totalitar të Tiranës).

Në një moment të caktuar, mbretëresha u kthye nga unë dhe më tha: “Bubi, le të lutemi për të gjithë ata që gjenden në Shqipëri e që pësojnë tortura, për ata që janë ekzekutuar, për ata, të cilët janë detyruar të ndahen nga të afërmit. Jam e bindur se, që nga atje lart, Mbreti do të shohë dhe do të lehtësojë pikëllimin e bashkëpatriotëve”.

Mbretëresha Geraldinë dhe Princ Leka

Më 11 prill 1961, në orën trembëdhjetë, kortezhi mortor, i shoqëruar nga rreth një duzinë me makina të xhandarmërisë franceze, mori drejt Tiesë. Makinën me arkivolin e ndiqnin shumë vetura dhe një autobus me shqiptarë. Mes shumë delegacionesh, ai i gjeneralit de Gol përfaqësohej nga Roger Frey i afërt me mjediset antikomuniste. Tërë ata flamuj shqiptarë të vënë në xhamat e makinave zgjonin kërshërinë e kalimtarëve. Te varrezat ishin mbledhur rreth njëmijë e dyqind persona, për t’i bërë nderimet e fundit mbretit të ndjerë të shqiptarëve. Pas fjalëve të rastit dhe lutjeve të dy imamëve, kur arkivoli po futej nën dhe, pjesëmarrësit kënduan himnin kombëtar “Mëmëdheu”.

PËRDHOSJA E VARRIT TË MBRETIT ZOG

Më 25 gusht 1977 në varrezat e Tiesë ndodhi një incident i turpshëm. Disa “agjentë” të ambasadës së Shqipërisë në rrugën De La Pompe në Paris, kishin përdhosur varrin e Mbretit Zog, duke u përpjekur të nxirrnin jashtë arkivolin e tij. Ne mblidheshim çdo vit përpara varrit të Mbretit dhe mbanim diskutime kundër Enver Hoxhës dhe regjimit komunist. Kjo i trazonte diplomatët e ambasadës, spiuni kryesor i të cilëve ishte sekretari i parë, Hasan Luçi, i cili u qepej mërgimtarëve shqiptarë.

Një prej bashkatdhetarëve tanë, Sul Vladi, refugjat i hershëm në Francë dhe kushëri i këngëtarit të famshëm Arif Vladi, çdo mëngjes kur shkonte për në punë, kalonte nga varri i Mbretit dhe vinte lule. Atë mëngjes, ai zbuloi dëmet e shkaktuara te varri dhe i telefonoi menjëherë mbretëreshës Geraldinë në Madrid. Ajo më telefonoi aty nga ora 8 e 30 e mëngjesit, që të paraqisja ankesë dhe të shkoja të shihja se çfarë mund të bëhej aty për aty.

Ajo vetë i shkroi një letër Presidentit Giscard d’Estaing, e cila, për turp, mbeti pa përgjigje. Si hap i parë, përpara se të fillonin punimet për blindimin e varrit, vendosëm të nxirrnim qivurin dhe ta mbanim të mbrojtur. Pas kësaj, shkova të takoja avokatin e mbretëreshës në Neuilly për ankesën, por dosja u mbyll pa rezultat. Komisari i Policisë, që erdhi për të hetuar te varrezat, e vlerësoi si akt vandalizmi, ndërkohë që ne ngulmonim që kjo duhej të konsiderohej si një akt politik keqdashës, që vinte nga ambasada komuniste shqiptare.

Kur u pyeta nga Agjencia franceze “Presse”, deklarova: “E gjithë bota e di se komunistët nuk kanë asnjë respekt për qeniet njerëzore. Ata s’duan t’ia dinë, jo vetëm për të gjallët, por ja ku keni një shembull, që nuk lenë në paqe as të vdekurit”. Veç kësaj, paraqitëm një protestë para Ministrisë së Brendshme, e cila po ashtu mbeti pa përgjigje. Më pas, mësuam se akti i neveritshëm ishte kryer nga disa studentë bursistë shqiptarë të frikësuar nga spiuni Hasan Luçi.

Ky i fundit mori një mësim të mirë nga Hylle Spahija dhe u dëbua nga Franca si persona non grata. Autoritetet franceze nuk ndërmorën asnjë hap, në mënyrë që të mos krijonin ndonjë incident diplomatik, ndërsa Oborri Mbretëror i dha udhëzime Hylle Spahijas që t’u jepte një paralajmërim përgjegjësve të ambasadës, që këto akte barbare të mos përsëriteshin më. Duke e ditur se në ambasadë nuk jetonte askush, u vendos që në mbrëmje të hidhej një flakëvënës, me qëllim që të shkaktoheshin dëme materiale.

Hylleja kishte sajuar një marifet për të pasur alibi. Kishte ftuar në shtëpinë e tij për një darkë shqiptare, zëvendëskryetarin e Bashkisë së Jreteit (Creteil), një prej komisarëve të Policisë dhe disa miq francezë e shqiptarë. Aty nga mesnata, i biri, Skënderi, erdhi dhe i tha që në qilar kishte rrjedhje uji. Hylleja u kërkoi ndjesë të ftuarve, veshi kominoshet dhe u largua. Shkoi në Paris për të mbikëqyrur operacionin, ku e prisnin disa të rinj shqiptarë me një bazuka.

Pas lëshimit të flakëvënëses në ambasadë, Hylleja u kthye me gjitha shpejtësinë në shtëpi, ku festa ishte në kulm. Vera e mirë e kishte bërë punën e saj dhe të ftuarit nuk e kishin vënë re mungesën e tij. Me urdhër të mbretit Leka, unë nuk isha në dijeni të këtij aksioni. Kështu, mbërrita në uzinë si zakonisht aty nga ora nëntë e mëngjesit. Roja më tregoi tre zotërinj që më prisnin në një makinë përpara hyrjes. Kur iu afrova, më treguan kartën e Drejtorisë së Sigurisë së Terrorit (D.S.T) dhe më çuan në shtëpi.

Gjatë rrugës, më pyetën se kush e kishte kryer atentatin gjatë natës në ambasadën në Rue De La Pompe. U përgjigja: “Nuk jam në dijeni, por mirë ia kanë bërë. Kur përdhos një varr, do të korrësh atë që do të mbjellësh”. Të pakënaqur nga përgjigjja ime, më bastisën shtëpinë ku gjetën trakte kundër regjimit komunist, si edhe dokumente të ndryshme, por asgjë komprometuese.

Me një pamje të shqetësuar, më kujtuan se në bazë të statusit të refugjatit, nuk kisha të drejtë të merresha me politikë. U larguan, duke më thënë se që këtej e tutje do të na mbikëqyrnin nga afër. Te Hylleja gjendja ishte më serioze, shtëpia e tij u rrethua nga xhandarët që në orën 6 të mëngjesit dhe u bastis. Kërkonin një bazuka, që kuptohet se nuk e gjetën.

U mor në pyetje, por ai mohoi çdolloj përfshirjeje. Ishin disa dëshmitarë jashtë çdo dyshimi, që mund të konfirmonin se ai e kishte kaluar tërë atë mbrëmje në praninë e tyre gjatë një darke shqiptare, tepër të këndshme. Disa vite më pas, kur Besnik Mustafaj u emërua ambasador i Shqipërisë në Paris, më tregoi dëmet që kishte shkaktuar bazuka, duke më thënë me shaka: “Ja dhe dora e komandant Hylle Spahijas”. /Panorama/