Te fundit nga zona

Duke bërë një vështrim etno-kulturor të rrjedhës së ngjarjeve në marrëdhëniet midis këtyre dy komuniteteve të rëndësishëm, interesantë dhe me peshë në trevën e madhe etnografike të Labërisë, së pari po citojmë burime të nivelit akademik. Sipas Fjalorit Enciklopedik Shqiptar, Dukati “dëshmohet si vendbanim i vjetër ilir që më 220 p. e. r. Është zbuluar një varrezë ilire e mijëvjeçarit III p. e. r”[1]. Kjo e dhënë ripohohet në të gjitha botimet e pasueshme akademike të fushës, deri tek ato korente[2]. Ndërsa për Tërbaçin, në Fjalorin Enciklopedik Shqiptar të ‘85 – s, shkruhet: “Tërbaçi dëshmohet si vendbanim i vjetër ilir, janë zbuluar varreza ilire”[3]. Edhe në botimin më të fundit akademik, pohohet ky fakt dhe theksohet për Tërbaçin, se “gjetjet arkeologjike dëshmojnë, se ka qenë i banuar që në shek. IV p. e. r. Me emrin e sotëm Tërbaçi njihet nga viti 1431”[4]. Historia, realiteti jetësor, fqinjët, studiuesit i njohin e thonë se Dukati dhe Tërbaçi janë vendbanime me tokë e popullsi autoktone, se janë fshatra me tradita patriotike.                                                                   Gjykoj me vlera t’u transmetojë të tjerëve një këngë të vjetër, që e këndonin pleqtë në odat e burrave, sa që ne, kur ishim të vegjël na dukeshin se ishin viganë, se dridheshin xhamet e dritareve e dukej sikur çahej tavani nga kënga e tyre: “O Dukat, more Dukat,/ O vëllai me Tërbaç,/ Që Paliskë e në Vastak,/ Fletur – ë në një jastak,/ Pa thënë njëherë: – Plaç!”Aq e thjeshtë, aq e bukur, aq e qartë e shpirtërore është kjo këngë, saqë do ta quaja këngën simbol të mirëshkuarjes, që vjen nga shekujt dhe dëshirojmë që vijojë si stafetë e bukur dhe e pastër për brezat që vinë e në jetë të jetëve: Tërbaçi me Dukatin të shkojnë si vëllezër, në kuptimin më të mirë e më të lartë të fjalës. Traditat, doket a zakonet, mënyra e jetesës, e të sjellurit, e të ushqyerit, bujqësia e blegtoria, pemëtaria dhe mjekësia popullore, kultura materiale dhe ajo jomateriale (kultura shpirtërore), e drejta zakonore (dokesore), virtytet apo dhe veset, karakteri e burrëria e deri te folklori brilant, që u shkëlqen në çdo derë, familje, fis, vëllazëri, mëhallë e lagje, më shumë i bashkojnë, se i ndajnë. Në imazhin tim, por edhe nga mendimet e shumë të tjerëve, që kam pyetur nga të dy fshatrat, të moshave të ndryshme, të të dy gjinive, të profesioneve e zanateve të ndryshme, që nga akademikë e profesorë, me arsim të lartë e të mesëm, me shkollë fillore apo me pesë klasë, me shtatë, tetë a nëntë vjeçare, fokusohet në një shprehje: Dukati dhe Tërbaçi ngjajnë shumë e shkojnë shumë, më shumë se me çdo komunitet tjetër; duken porsi dy vëllamër, si dy vëllezër me hajmali… Që kur mbahet mend nga kujtesa vetjake e kolektive e komuniteteve përkatës, si dhe nga ç’ thotë historia me librat e shkruar apo ç’marrim vesh nga folklori, sidomos nga epika historike, mësojmë se kryetrimi i Dukatit,  Dervish Ali Ajani kishte mik kryetrimin e Tërbaçit, Lulo Abaz Mehmetin. Po Lulo Abazi s’qe vetëm. Kapedani qe me trima, si Shako Xhakë Tërbaçin, Dulo Kokën, Dino Drërin, Zenel Hodon, Beqir Selimin e Parë e… vijoi stafeta e historisë me Selman Hysen Gjondedën e tërbaçiotë të tjerë, që, si pjesë e masës së tërë të ortekut kombëtar, me Osmën Haxhi Nurin në ballë dhe Komitetin e Mbrojtjes Kombëtare në drejtim, shkatërroi e gremisi në det Perandorinë e kohës, kur bëri epopenë termopiliane të Njëzetës. Edhe Dervish Aliu kishte plot trima si Elmaz Rodaku, Metan Ali Dukati, Pilo Andoni, Sheme Sadiku, Musa Bodo, Muharrem Havari, Muharrem Mazja etj., që vijuan, sidomos në luftën e Vlorës, më 1920,  me Hodo Zeqirin e Zyk Matan Dukatin. Hamit Selmani nga Dukati dhe Murat Miftar Habazaj nga Tërbaçi ishin anëtarë të Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare, në epopenë legjendare të vitit 1920. Halim Xhelo Tërbaçi është cilësuar si fryma çlirimtare, si zjarri kombëtar në gji të atdhetarëve. Halim Xhelo Tërbaçi është Abdyl Frashëri i Epopesë së Vlorës… Studiuesi Sherif Tava shkruan: “Më 21.01. 1920, Balil Mete Pelari, si përfaqësues i krahinës së Dukatit dhe shoqërisë “Bashkimi, mori pjesë në Kongresin historik të Lushnjës. Vullnetarët e armatosur nga Tërbaçi, Dukati dhe Vlora u vunë nën komandën e Eshref Frashërit, në mbrojtje të komgresit të Lushnjës”[5]. Në monografinë “Lufta e Vlorës – Historia në Epikën historike[6]” kam trajtuar bashkërendimet luftarake të çetës së Dukatit me çetën e Tërbaçit, të cilat ishin trimërore, të fuqishme dhe fitimtare. Bashkë u binte shorti dhe kanë luftuar trimërisht dhe kanë kaluar vëllazërisht. Pjesë nga ai punim shkencor, në mënyrë periodike, i kam botuar edhe në gazetën “Dielli”, kështu që nuk po i përsëris më ato ngjarje e personazhe. Historia shkruan dhe brezat kujtojmë se Miro Tërbaçja dhe Sado Koshena, përkatësisht dhe në kohë të ndryshme, janë shembulli i shkëlqyer, që në Tërbaç e në  Dukat, nëna vërtet kishte “pjellë e bërë drëra”, por kishte edhe zëra, hyjnesha malesh, apo zana shqiptare, gjeraqina e shqiponja mali për lirinë e vendit. Laze Malo Tërbaçi ishte veprimtar e mendimtar i gjykimit zakonor për zgjidhjen me drejtësi të konflikteve, grindjeve për sinorët e tokave, kullotave, kuvendar në Kongresin Zakonor të Kuçit, më 1924, etj…

Ftesa

Isha i ftuar në Dukat, për festën e 100 -vjetorit të shollës së tyre, nga kryetari i Shoqatës Kulturore – Atdhetare “Dukati”, veprimtari i njohur, ing. Mustafa Dedenika, nga të gjithë dukatasit namlartë, edhe në kohët e sotme, ku veçoj bujarin fisnik Ferjat Mëhilli, mikun familjar për furtunë e “natë të keqe”, se miqtë për ditë me diell e me lule janë të panumërueshëm. Ndër të tjera, thashë në përshëndetjen time dhe këto fjalë: …Jo vetëm gjeografikisht, Dukati dhe Tërbaçi mbështeten në shpatulla të njeri – tjetrit. Mbështeten që të ndihen të sigurt, të fuqishëm, të mos mërdhijnë, që mos t’i zërë era. Tërbaçi e mbron Dukatin nga erërat e Lindjes. Dukati e mbron Tërbaçin nga erërat e Perëndimit…Rikthehemi në kohë. Nga sa kam dëgjuar dhe nga sa kam studiuar, pohoj se Dervish Ali Dukati ishte dhëndër në Tërbaç. Kadëna ishte bijë e Hoxhe, e një fisi të dëgjuar e sojli në Tërbaç. Vajti nuse në Dukat e në derë të madhe e ndaj, i thonë, si duket, “Ngjan krushqia, pra bëhet”. Nga cikli i këngëve të luftërave për çlirimin kombëtar dhe mbrojtjen e tërësisë tokësore të vendit disa këngë i kushtohen Dervish Ali Ajanit. Ndër më të njohurat, është  kënga “Bej t’ormisi Kadëna”, një variant i së cilës është regjistruar në Dukat – Vlorë, 1953 dhe, duke respektuar parimin fonetik,  po e botojmë me këto  vargje të kënduara: “Bej t’ormisi Kadëna,/ seç t’i dha harmët e rënda,/ dolle më divan me këmba,/ dolle më divan më shkallë,/ hodhe këmbënë në shalë./ M’u te porta, më të dalë/ ktheve kokënë mbënjanë./ Seç të tha zonja një fjalë:/ – Hajde, bej, t’u bëft’ e mbarë,/ të lëftosh me pashallarë,/ të lëftosh me turkomanë,/ të përpiqesh për nizamë!” [7]. Kjo njësi folklorike, në fund të faqes, ka këto shënime: “1) Dervish Aliu, fshatar nga Dukati, njëri nga udhëheqësit e kryengritjes në frontin e Beratit. Kënga e lartëson me këtë titull për trimëritë që tregoi në këto luftime. 2) Kadënë Haxhia nga Tërbaçi, e shoqja e Dervish Aliut. AIF  Q. Haxhihasani, Dukat – Vlorë, 1953 (Vëll. 33, f 41, 42, 43, 44); Vlorë, 1959 (Vëll. 24, f. 91); A2, (Vëll. 28, f. 53); Ll. Durolli, Vlorë, 1960 (Fl. 1, f.4); M. Muho, 1964 (Fl. 3, f. 27); F.M. Rrapaj, 1968 (Fl. 24, f. 4): Jehona e këngëve për këta trima të kryengritjeve popullore, për këta bij të shpatës shqiptare për liri nga zaptuesi vjen gjëmimtare edhe sot e kësaj dite, se me bëmat e tyre fluturojnë në krahët e legjendës e në përjetësimin e këngës këta personazhe historikë si dhe shumë e shumë të tjerë nga të dy fshatrat, krahas fshatrave e krahinave të tjera të Labërisë dhe Shqipërisë mbarë. Një nga margaritarët e epikës historike: “Bej, të stolisi Kadëna…”  e ka transmetuar nëpër breza, nëpër shekuj dhe e jep shumë qartë e saktë këtë fakt të pamohueshëm. Sipas 87- vjeçarit Qamil Xhebro Gjika, Tërbaçi e Dukati janë “dy fshatra, një mal në mes/ lidhur miqësi e besë”. Fakti që, midis Tërbaçit dhe Dukatit janë bërë dhe funksionojnë aq mirë e fisnikërisht 70 krushqi, është simbolik, kuptimplotë dhe domethënës. Tërbaçi ka dhënë vajza në Dukat dhe nga balli i fiseve: Habazaj, Hoxhaj, Skëndaj, Hodoj,  Kiçaj, etj..

Përshtypja

Më ka bërë përshtypje të larta i ndritshmi Prof. Dr. Jup Kastrati me botimin “Historia e Albanologjisë”, kur flet për shkollën shqipe në Bregun e Detit të Himarës, në Dhërmi (1630 – 1642) e sidomos për kontributin e Nilo Catalanos (1637 – 03. 06. 1694). Besohet se ai, bashkë me Fjalorin Shqip – italisht dhe italisht- shqip, kishte me vete dhe Fjalorin e Sprovës Gramatike, në shkollën shqipe në Bregun e Detit të Himarës, në Dhërmi. Në këtë traktat madhor shkencor e kombëtar, Profesori, ndër të tjera shkruan: “…Catalanoja me dy shokët e tij, [Fillothe Zassi, arbëresh nga Munxifsi (shën. im, AH)] – i treti, Lorenzo Mariotti Italian nga Friuli, duket se ishte bërë murg bashkë me të në Grataferrata, pra ishin moshatarë, predikonin në fshatrat e Bregdetit dhe në ato të thellësive matanë maleve përreth, që nga Dukati në Shën Vasil e nivicë, që nga Tërbaçi në Kuç, Zhlat e gjetiu, që dhe këto bënin pjesë në krahinën e quajtur të Himarës, e cila atëherë, përmblidhte Labërinë, gjithsej 40 qendra të banuara, sipas dokumenteve vendëse të shekujve XI- XVII. Gjendja fetare dhe kishtare ishte mëse e dobët. Predikimin, që bazohej te Dhjata e Re, po edhe në Etërit e kishës greke, bëhej, sidomos, shqip në shumicën e fshatrave. Greqishtja flitej vetëm në 3 prej këtyre, Himarë, Dhërmi e Palasë. Shqipja përdorej edhe në këto tre qendra, sepse vinin e dëgjonin njerëz nga viset përreth, ndërsa vendësit e dinin zakonisht shqipen”…Nga vitet 1694, shkolla e Dhërmiut kishte 80 nxënës, që mësonin Doktrinën e krishterë. Kjo përbënte një gjë shumë të madhe për kohën që flasim. “Në Dhërmi  përdorej greqishtja, por edhe shqipja, – thekson Profesori – se kishte nxënës deri nga Dukati e Tërbaçi. Kishte për të ardhur ndonjë edhe nga Vithkuqi, 5 ditë udhë larg”[8]. Përveç fesë, katekizmit, shkrimit e leximit të greqishtes, sipas tij, në shkollën e Dhërmiut, fshatit, që atëherë kishte 1850 shtëpi, të rinjve dhe fëmijëve, u mësohej edhe aritmetika. Mendojmë se ka të drejtë albanologu Kastrati, të cilit po i referohemi, kur konkludon se Catalanoja, ky “italian i arbëreshizuar”, është i vetmi autor ndër arbëreshët e Italisë, që dimë se ka pasur shkruar shqip në shekullin XVII… Nga autobiografia e njërit prej etërve themelues të prozës moderne shqiptare, të madhit rebel të lirisë universale, Petro Marko, mësojmë se në fillimshekullin XX, “shkollat ishin greke. Disa mësues patriot, si Naqe Konomi, Foto Vitoja, Gaqo Kaporre, Ibrahim Kushta e të tjerë, u mblodhën në shtëpinë e mësuesit tim të parë Pavllo Vretos dhe, me këshillat, udhëzimet e ndihmat që u dha Halim Xheloja, shkolla u bë shqipe…Bënim edhe greqisht, po vetëm shkrime lexim me tekste greke. Halimi u dha mësuesve librat: “Bagëti e bujqësia” të Naimit, që ishin leximet e para të shqipes në shkollës time… Në shekullin XVII, më 1630, në Dhërmi priftërinjtë bazilianë që kishte dërguar Papa në Himarë, hapën të parën shkollë shqipe – seminar për priftërinjtë në gjuhën shqipe; kjo sipas raporteve që i dërgonin priftërinjtë bazilianë papës, një pjesë e së cilave janë botuar (doemos ato që u interesonin atyre) te Nilo Borgias, i cili përmbledh një pjesë të veprimtarisë së priftërinjve unitë (bazilianë) që ndenjën në Himarë për rreth tre shekuj. [9]

Si Dukati, si Tërbaçi janë dy vatra të zjarrta labe, ku, në çdo kohë, ndizet prush trimërie, diturie dhe përparimi për lirinë dhe dritën e tyre, për lirinë dhe dritën e Labërisë, për lirinë dhe dritën e kombit, se janë eshtër kombëtare. Si Dukati, si Tërbaçi janë emra të përveçëm, që e kanë nderuar, e nderojnë dhe do ta nderojnë sa të jetë jeta mbi dhè Labërinë tonë, sepse ngjajnë sikur edhe gjenetikisht janë dy vëllezër fisnikë. Labëria është një hapësirë me yje të ndezur, se nuk mund të jetë një qiell me yje të shuar, sepse në ato vise, ndër të tjera, trimëria – dituria, binjake ishin të dyja, sepse pushka dhe pena prunë dritë mbi bedenat e kështjellës së trimave për liri, pavarësi e përparim. Kush respekton historinë, vlerëson identitetin e vetes, të familjes, vendlindjes dhe kombit. Në Tërbaç, jo vetëm unë, por çdo kush që ka fatin e vjen të bekohet, ndihet afër malit, në krahë të shqiponjave. E kam thënë, e kam shkruar dhe po e cilësoj edhe në këtë shkrim të posaçëm për botim, se pas Tërbaçit, nderoj, respektoj dhe dua Dukatin. Si poet, emocionalisht, zbukuroj, por s’gënjej. Si studiues, koherenca m’i kthjellon në hapësirë, në kohë dhe me logjikë këto dy fshatra me historinë, me mënyrën e jetesës, me kulturën materiale dhe jomateriale, me virtytet e tyre, me të përbashkëtat e shumta dhe të veçantat e pakta etj. Se çfarë e bashkon Tërbaçin me Dukatin e ka të fiskuar kujtesa sociale e atyre dy komuniteteve dhe e transmeton brezave. Kanë folur për këto vlera burra kuvendi e kanë shkruar pena me emër. Përveçse ç’kanë thënë të tjerët, me të cilët bashkoj dhe mendimin tim, dua të veçoj se Tërbaçi me Dukatin shkon mirë dhe vetëm mirë dhe gjithnjë mirë, sepse, përveç afërsisë dhe bujarisë, logjika kombëtare dhe logjika e progresit është kohezioni i tyre, forca e bashkimit, që dhe sot e kësaj dite dallohet e vlerësohet.  “Të edukosh traditat, shkruan A. S. Makarenko, t’i ruash ato, është një detyrë jashtëzakonisht e rëndësishme”. A Habazaj

Ky zbulim në fshatin Tragjas të rrethit të Vlorës, ka tërhequr vëmendjen e specialistëve të muzeut të këtij qyteti, si nga vlera historike e arkeologjike, ashtu edhe nga vlera artistike e tyre. Ai që i ka zbuluar është një bujk i cili po punonte tokën e tij me një traktor të vogël. Pasi i ka parë ai i ka marrë dhe i ka çuar në shtëpinë e tij relievet dhe tashmë i mban me fanatizëm si një thesar të vyer. Vlera e veçantë e këtyre objekteve na nxiti për të shkruar, e për të gjetur kësisoj një mënyrë për tërheqjen e tyre pranë institucioneve të specializuara pa anashkaluar të drejtat që ka poseduesi i tyre.

Një orakull që flijohet

Relievi i parë i ka dimensionet 50X90 dhe është gdhendur në gur të bardhë, të ngjashme me formacionet gëlqerore të territorit përreth. Përmbajtja e relievit është shumë interesante dhe shpjegon historinë e këtij fshati, dhe ndoshta edhe origjinën e vërtetë të tij.

Figura qendrore e këtij relievi është një orakull në çast flijimi, i cili mban në dorë kokën e një cjapi. Ai është i ulur dhe përpara tij vihet re fare mirë altari në formë cilindri, rreth të cilit përdridhet një degë hardhie. Relievi ka edhe dy figura të tjera anësore, të veshur me kiton, që marrin pjesë në procesionin fetar.

Para disa vjetësh kur na u kërkua një element për fshatin Tragjas, duke u nisur nga zhvillimi fonetik i toponimit Tragjas, Tragos, Tragjedi, Trageste, rekomanduam figurën e një cjapi. Kur pamë relievin 2000 vjet më të vjetër se emblema u befasuam. Ishte një rastësi apo supozimet tona kishin qenë të sakta? Për këtë vajtëm në vend. Vendgjetja kishte një peisazh shumë të bukur pranë një burimi dhe vendi ishte i mbuluar me pemë. Pas një vëzhgimi zbuluam një mur rrethues me llaç dhe mbeturinat e një ndërtese ndoshta të tempullit. Në lashtësi cjapit i thoshin Tragos, dhe zakonisht ai bëhej kurban në fillim të pranverës gjatë Dionisaleve. Siç dihet, nga kjo festë e përvitshme lindi tragjedia. Tragjasi, natyrisht, nuk mund të krahasohet me qendrat pagane, si Hynfeu i përmendur nga autorët e lashtë ose Dodona e famshme, por si qendër lokale mund të identifikohet dhe vlerësohet. Kur thuhet se Tragjedia lindi te grekët e lashtë, pse mos të themi se ajo është luajtur edhe në Tragjasin tonë të vogël. Pranë këtij fshati në Orikum ndodhet një teatër, jo më shumë se 5 km larg. Studime të mëtejshme, ndoshta do të vërtetojnë plotësisht këtë. Relievi ka edhe vlera artistike. Figurat përgjithësisht kanë pamje realiste dhe zgjidhje monumentale.

Dy kalorës romakë

Relievi i dytë ka dimensione 70 me 52, gdhendur në gur të butë të Karaburunit. Ajo është një stelë e pajisur dhe me një mbishkrim ku dallohet me vështirësi teksti Dimenion. Mendojmë se ky reliev paraqet vlera të jashtëzakonshme për mënyrën e armatimit të ushtrisë në periudhën romake. Në planin ballor janë vendosur dy kalorës, kurse në sfond dy shigjetarë bashkë me mburojat e tyre. Edhe këtu figurat dhe pamjet e torsteve janë të qarta, por kokat e luftëtarëve janë krejt të dëmtuara. Dëmtimi duhet të ketë ndodhur në kohën e ardhjes së fiseve barbare, ku ka patur mjaft shembuj të shkatërrimit të relieve të antikitetit dhe vjedhje masive të varreve.

Të dyja veprat e artit ngjajnë në teknikën e tyre dhe i përkasin shekullit të parë para erës së re, në bazë të krahasimit me vepra të tjera. Një reliev romak që ndodhet në Paris ka një ngjashmëri të madhe me të gjithë elementët etnografikë dhe artistikë me relievet e Tragjasit. Ndaj ne e konsiderojmë këtë gjetje një zbulim me rëndësi që duhet të tërheqë vëmendjen për studimin dhe ekspozimin e tyre. Zbulimi mund të jetë edhe një nisje për gërmimin e tempullit që mund të përfaqësojë një monument të ri për vendin tonë.

Një zbulim i ngjashëm para 98 vitesh

Në vitin 1906, kur në fshatin Vrap të Tiranës u zbulua nga një bujk një thesar me enë floriri, ngjarja kaloi në heshtje. Bujku që nuk ia dinte vlerën asaj që kishte gjetur, e shiti te një bej për disa mezhite. Do të kalonin vite dhe ky thesar do të bëhej i përmendur, e ankand pas ankandi do të përfundonte në Muzeun e Nju Jorkut me vlerë miliona dollarë.

Një nga zonat më të bukura në  rivierën e vendit tonë është padyshim edhe Dukati, i cili mban brenda vetes një shumësi rrethinash të vogla. Po si qëndron historia e këtij fshati që mban brenda vetes histori e legjenda të shumta.

Ka shumë historian e studiues që Dukatin e përshkruajnë si vendin ku kalonin vendin “Dukët” për shkak të bukurive natyrore. Po t’i referohemi fakteve që sjell profesor Eqerem Çabej të gjitha vendbanimet që kanë në emrin e tyre prapashtesën “at” kanë rrënjë qartazi, Ilire.

Ndoshta për këtë arsye, hapësira e madhe që përfshin fshati Dukat përmbledh edhe disa qytete antike, si për të treguar historinë fort të mistershme dhe mjaft të vjetër të këtij vendi.

Nëse përfshijmë banorët e Dukatit të vjetër atij të ri dhe Okrikumit, numri i banorëve mund të shkojë më shumë se 7 mijë banorë, ndërkohë që 3 a 4 mijë të tjerë janë shpërndarë në qytetet më të mëdha të vendit.

Ago Nezha, kryetari i shoqatës “Labëria” thotë se Dukati është një fshat, nëse mund ta konsiderojmë si të tillë, me përmasa të gjera gjeografike dhe është një fshat për ta pasur zili jo vetëm për gjerësinë gjeografike, po edhe për resurset që ka ai brenda vetes.

Dukati ka 260 kilometra katrorë sipërfaqe, që është 1/5 e rrethit të Vlorës dhe 1/100 e gjithë Shqipërisë.

Fshati fillon tek Kepi i gjuhës dhe në vijë lienare dhe bregdetare është 91 km që përshkon malet Akrokeraune, që sot banorët i quajnë “Malet e vetëtimës”, shkon në Llogara, zbret në Palasë dhe harkon në malet e tjera në Çikë, në Tërbaç, në Vranisht, zbret në Tragjas më e më pas në Rradhimë.

Pra është një amfiteatër natyror që përveç madhësisë ka edhe një diversitet natyror të admirushëm.

Gjurmët më të hershme në këtë krahinë, i gjejmë padyshim në qytetin e lashtë të Orikut. Ai përmendet në fundin e shekullit të VI si një koloni e krijuar edhe më parë nga Eubeasit.

Megjithatë siç në rastin e Dyrrahut apo Apollonisë edhe Oriku u vendos në një qendër të banuar më parë. Vendbanimi shtrihej në gjirin e Dukatit ku u krijua edhe laguna nën të cilën ndodhen edhe rrënojat e pjesës tjetër të qytetit.

Banori i Dukatit Sofo Kuteli thotë se Dukati është një trevë me shumë vendbanime të hershme. “Unë mund të numëroj 8-9 vendbanime, që po të bësh disa gërmime gjen vlera të mëdha. Brisani, Ravena, Kanali, Maruka, Gjyrati, Erihoi e disa të tjerë”.

Kanë qenë shumë kronikan që kanë kaluar në këto anë dhe Dukatin e kanë përshkruar me nota shumë romantike duke filluar që nga Evlia Çelebia, i cili në kujtimet e tija shkruan që “Kalova nëpër Dukat dhe Dukati kishte brenda vetes së tij 100 fshatra”.

Çelebia i përshkruan dukatasit si njerëz shumë të veçantë, me një trimëri të rrallë e që nuk e njihnin tërheqjen.

Legjendat anë të shumta në këto anë dhe një prej tyre është që në Malin e Vetëtimës ka lindur Zeusi dhe këtë e mbështesin edhe shumë studiues, e një prej tyre është edhe ai anglez, Hamond.

“Këto quhen ‘Malet e vetëtimës’, vetëtima ka zot Zeusin dhe kjo është shtëpia e Zeusit”, kështu shprehet një nga banorët.

Më vitin 48 pas Krishtit, në Palasë zbarkoi Jul Çezari për t’iu ngjitur Llogarasë e për të shkuar në atë vend që edhe sot quhet qafa e Qezarit. Pikërisht aty, Jul Cezari kërkoi ndihmë për të sulmuar dhe shpartalluar Pompeun.

Më 29 maj 1920 në Dukat u mbajt Kuvendi i Barçallasë që vendosi për të filluar luftën kundër pushtuesve italianë.

Thuhet se Emrin “Dukat” ky fshat e gëzon nga viti 220 para erës sonë. Aty është zbuluar një varrezë ilire e mijëvjeçarit III para Krishtit.

Sipas Mulla Isa Hasko, emri i këtij fshati duhet të ketë prejardhjen nga një monedhë e vjetër dhe me vlerë. Edhe Evilja Celebiu në librin “Shqipëria para dyqind vjetëve”, i përkthyer nga Sali Vuçiterni, hedh dritë mbi emrin e Dukatit.

Ndërsa Dukati i Ri ose siç quhet ndryshe Dukat-Fushë u ndërtua pas vitit 1945 në të zbritur të grykës së Shën Thanasit, në të majtë të lumit të Dukatit e të rrugës automobilistike Vlorë – Himarë, nën këmbët e maleve të vetëtimës ose siç quhet sot mali i Rimit.

Në Dukat ndodhet edhe Kulla e Dervish Aliut. Në afërsi të fshatit Dukat ndodhet një kompleks ndërtimor me vlera historike.

I ndërtuar në fillim të shek. XIX ky kompleks mban emrin e Dervish Aliut, personazh i njohur si organizator i revoltave fshtare kundër reformave të Tanzimatit në Shqipëri gjatë viteve 1847-1848. Banesa është ndërtuar në tokën e tij nga mjeshtrat vendas.

Ajo përfaqëson banesë të tipit Kullë me tipare mbrojtëse nga më të arrirat në të gjithë Shqipërinë e Jugut.

Si pjesë më të rëndësishme të këtij ndërtimi përmendim kullën e vrojtimit, kullën mbrojtëse, divani me kollona guri e harqe, shtëpinë e bukës, odën e miqve e banesa të tjera ndihmëse.

Në banesën e ngritur mbi një truall kulmor janë hapur frengji (vende ku gjuanin luftëtarët) nga ku kontrollohet i gjithë territori përreth.

Kjo e shndërron këtë ndërtim në një kështjellëz të fortifikuar.

Kompleksi është shpallur monument kulture në vitin 1979. Si të shkojmë tek Kullat e Dervish Aliut? Për të vizituar këtë monument kulture ndiqet rruga që të çon në qendër të Dukatit të Vjetër.

Pasi arrihet në qendër të fshatit merr rrugën që të çon në lagjen “Mazo”. Rruga që të çon deri në qendër të fshatit përshkruhet nga makina, më tej rreth 1 km ecet në këmbë.

Poezi per nenen nga Jeta Hamiti:

Per nenen.

Nene e dashur qe me rrite,
nene e shtrenjt qe nuk u lodhe,
‘jo’ te thoje kurre nuk dite,
per vete pa ne s’gezoje.

Nene e shenjt, e shtrenjta ime,
cfare je ti ma thua dot?
Ne cdo kohe sjell vec gezime,
je njeri apo je Zot.

Kush te lind nuk ka rendesi,
po kush shpirtin jep per ty,
per mua je vec ti,
qe me zemer je aty.

Sa shum vargje qe jan thurrur,
sa shum keng qe jan kenduar,
kurre ne jete nuk kan mundur,
ty sa duhet per te te falenderuar.

Eshte e embel fjala ‘Nene’
me asgje nuk krahasohet,
per mua je drit, je hene,
asnjeher nuk zvendesohesh.

Ti je mister qe nuk studiohet,
je unike, ja c’je ti,
dashuri qe nuk mbarohet,
ah e shtrenjta ime ti.

Kurre nuk reshte ti per ne,
dashuria kurre s’shteroi,
Per cdo cast ti je me ne,
dashurin vall kush ta mesoi..?!

Zoti vet te ka zili,
per dashurin qe ti mbart,
je e dyta ti pas Tij,
por gjithmon mbetesh shum lart.

Nuk kan fund fjalet per ty,
nuk ka fund kjo dashuri,
per kedo je drit ne sy,
Mbreteresh per cdo femij.

Sot me zemer te urojm,
8 Marsin ti ta gezosh,
por nje dit nuk do mjaftoi,
ty sa duhet te te falenderosh.

Poezi per 7 Marsin nga Jeta Hamiti :

Sot 7 Marsi me kujtoi
gjithe mesuesit te uroj.

Per ne jane tamam si prind,
per cdo hap tonin kan merit.

Ne ato banga ku u rritem,
trurin ton ne e stervitem

Hapin sot hedhim ne jet,
por pa mesues nuk ishte e leht.

Ato vite qe studion,
kurre ne jete nuk i harron.

Ato vite nuk kan cmim
dhe jo vec per shpirtin tim.

Korridoret brohorasin
zemrat fort na i godasin.

Jan ato vite te bukur
ku cdo kush ndihet i lumtur.

Cdo mesues s’e harron
dhe perjet e falenderon.

Ata jan baza dhe themeli
per jeten qe ne do kemi.

Cdo mesues e respektoni
ndihmen kurre mos ua harroni.

Sot 7 marsin ta gezojn
ne perjet i falenderojme
edhe kurre nuk do ti harrojme.

Kjo kenge popullore e laberise eshte sjelle per orikuminews nga Bedri Kabasha.

VDİQ SHEME SADİK DUKATİ

Ra termet e u tunde fshati
Ne Gjonbit u thye Rrapi
Vdiq Sheme Sadik Dukati

Sheme Sadik bukuria
Ti s’je per ligjet e mia
Po te te qaje Shqiperia

Te te qaje se punove
Per Shqipen qe na mesove
Se turqishten nuk e doje
Dolle komit e luftove

Kosove e Janine shkoje
Memedheun shum’ e doje
Dhe ne vjershat qe krijoje
Popullin e frymezoje

Kush ish patriot si ti ?
Komite qe me turqi
Dergjeshe per Shqiperi
Per flamurin kuqezi

Njezeten me Itali
Na organizove ti
S’te dil perpara njeri
Hidheshje permbi frengji

Dukat___Vlore

1) Vajtim i Prenjo Çelo Rodakut nga Dukati per patriotin dhe trimin e shquar ne lufte per liri, Sheme Sadik kondin nga Dukati !!

Kenge Popullore te Laberise
Bedri Kabasha
05.03.2018

Kjo kenge popullore e laberise eshte percjelle per orikuminews nga Bedri Kabasha.

MBET MEHMETİ NE JANİNE

Fshat’ i Dukate seç britne
Petoshat nje ulerimë
Qan Thelleza me Selvine
Mbet Mehmeti ne Janine
Bashke me te kusherine
Me Sinan Çorrok syzine
Vrane more shoke, vrane
Vrane Mehmet Çiço labne
U vra tek mbronte kalane
O Mehmet, kush t’u ndodh prane ?
Majkoja me Sinan Bratne
Te tre me Premte Dukane
Kishin shok dhe Mustafane
Sinan Çorrok stravastroi
Detit me gjemi veroi
Treqind talera harxhoi
Takemne ja mori jatroi
Edhe dot nuk e sheroi

Dukat, Vlore
1) Mehmet Çiço Labi nga Dukati i Vlore.
2) Mustafa Bitri nga Dukati.
3) Talera : nje lloi paraje,

Kenge Popullore te Laberise
Bedri Kabasha
05.03.2018