Aktualitet

“Gjuha, në të vërtetë, është pasuria jonë më e madhe…” – ka thënë dikur Rexhep Qosja, dhe si e tillë, meriton vëmendje të vazhdueshme, sidomos dekadat e fundit kur në të janë vënë re deformime të shumta.

Gjuhëtarët dhe akademikët tanë tërheqin vëmendjen vazhdimisht për kujdes në mirëshkrimin dhe mirëshqiptimin e shqipes, e cila, për fat të keq, si çdo fushë e jetës, vijon të mbetet në tranzicion.

Pa dashur të vëmë gishtin tek fajtorët, nuk mund të lëmë pa përmendur “kontributin” e klasës politike, të vetëquajturve “opinionistë” e “analistë”, por edhe shumë gazetarëve të medias së shkruar e elektronike, të cilët, pa pasur kulturë të mjaftueshme gjuhësore, flasin me kompetencë sidomos për gjërat që nuk i njohin.

Pr. Dr. Pajtim Bejtja para pak kohësh, ka shkruar një artikull për deformimet në gjuhën shqipe: “Te deformimet që i bëhen gjuhës shqipe mund të ndalet gjatë, pasi ato janë të shumta dhe janë vënë në dukje në mjaft shkrime nga specialistët e gjuhës.

Fakti që deformimet bëhen me shumicë edhe nga njerëzit publikë, që supozohet të kenë një nivel të lartë kulturor, tregon se kultura gjuhësore te ne është përgjithësisht e nivelit të ulët, gjë që kërkon vëmendje dhe masa nga ana e organeve dhe e institucioneve përkatëse, duke filluar nga ato arsimore.

Nga ana tjetër, edhe vetë personat publikë (dhe jo vetëm këta), sidomos gazetarët, duhet të bëjnë përpjekje vetjake për rritjen e kulturës së tyre gjuhësore, duke e quajtur atë si pjesë përbërëse të kulturës profesionale. Në këtë mes nuk duhet harruar që gjuha është një nga tiparet themelore të identitetit kombëtar.”

“Gjuha, në të vërtetë, është pasuria jonë më e madhe…” – ka thënë dikur Rexhep Qosja, dhe si e tillë, meriton vëmendje të vazhdueshme, sidomos dekadat e fundit kur në të janë vënë re deformime të shumta. Gjuhëtarët dhe akademikët tanë tërheqin vëmendjen vazhdimisht për kujdes në mirëshkrimin dhe mirëshqiptimin e shqipes, e cila, për fat të keq, si çdo fushë e jetës, vijon të mbetet në tranzicion.

Pa dashur të vëmë gishtin tek fajtorët, nuk mund të lëmë pa përmendur “kontributin” e klasës politike, të vetëquajturve “opinionistë” e “analistë”, por edhe shumë gazetarëve të medias së shkruar e elektronike, të cilët, pa pasur kulturë të mjaftueshme gjuhësore, flasin me kompetencë sidomos për gjërat që nuk i njohin.

Shkruhet: agjensi

Duhet: agjenci

Fjalët e huaja nga burimi latin e neolatin me c do të shkruhen me c e jo me s. Po ashtu, fjalët me burim grek a latin, që kanë një g përpara zanoreve i dhe e, shkruhen me gj (dhe jo me xh) ashtu si shqiptohen; p.sh.: agjenci, gjeografi, gjeometri, gjeneratë, gjenezë, gjimnastikë, higjienë, origjinë etj. Në agjencitë turistike ku shkruhet si në rastin e fotos, meritoni një paketë “all inclusive.”

Shkruhet: djath

Duhet: djathë

Shkruhet -ë-ja fundore te emrat mashkullorë dhe shumica e emrave mashkullorë që përdoren edhe si asnjanës: atë, burrë, djalë, gjalmë, gjumë, kalë, lëmë, lumë; ballë (balli, ballët), brumë (brumi, brumët), djathë (djathi, djathët), drithë, drithëra, dyllë, dhallë, dhjamë, gjalpë, mjaltë, ujë, ujëra etj.;

Shkruhet: marrdhënie, mardhënie, marrëdhënje

Duhet: marrëdhënie

Emrat femërorë foljorë me prapashtesën -je e ruajnë j-në në trajtën e pashquar dhe të shquar të njëjësit dhe të shumësit; p.sh.: ardhje, derdhje, dalje, lidhje, marrje, mbështetje, pritje, shitje, tretje etj.

Por ku bashkohet j-ja me n-në, do të shkruhen nie dhe jo nje; p.sh.: dhënie, marrëdhënie, parathënie, etj. Kështu do të shkruhet edhe gie dhe jo gje djegie (e jo djegje), shmangie, lagie etj. Me j do të shkruhen edhe emrat femërorë me -ije dhe -ijë, në të cilët j-ja i përket temës së fjalës dhe ndihet kudo; p.sh.: anije, anija, anijeje; fije, fija; shije, shija; bijë, bija; mijë, mija; vijë, vija, fëmijë, fëmija, fëmijët a fëmi, fëmija, etj.

Shkruhet: Lagja

Duhet: Lagjja

(Shpjegimi në rastin e lagjes është si marrëdhënie). Në rast se do ndeshni një tabelë në qytet me Lagja “Luigj Gurakuqi”, shtojini edhe një –j, pra Lagjja “Luigj Gurakuqi”. Dikush do ta fiksojë, patjetër.

Shkruhet: çertifikatë

Duhet: certifikatë

Në pajtim me shqiptimin e sotëm letrar, fjalët me burim nga latinishtja a nga gjuhët romane, si edhe nga greqishtja, të cilat në gjuhën shqipe kanë një c të ndjekur nga zanorja e ose i, shkruhen me c dhe jo me ç apo me s: celebrim, celular, centralist, centralizoj, certifikatë, procedurë, proces, etj.;

Shkruhet: e dielë

Duhet: e diel (pa ë-fundore)

Ditën e shtatë të javës, Zoti e bëri pushim. Edhe ë-ja fundore në këtë rast është gjithmonë pushim.

Nuk shkruhet ë-ja fundore tek të gjithë emrat, te të cilët grupi i zanoreve ie ndiqet nga një bashkëtingëIlore e lëngët (l, ll, r) dhe të gjitha fjalët e formuara prej tyre: e diel, diell, miell, qiell, etj.; diellor, përmiell, miellzim, qiellor, etj.;

Shkruhet: Digjitalizim

Duhet: Dixhitalizim

Në pajtim me shqiptimin e sotëm letrar, fjalët që burojnë kryesisht nga greqishtja, latinishtja e nga gjuhët romane dhe që në shqipen kanë një gj të ndjekur nga një e ose i, shkruhen me gj. Por dixhitalizim është një fjalë, kryesisht e re e shqipes, dhe me dixhitalizimin e sistemit të arsimit në Shqipëri, përmes futjes së tabletave në shkollë, ka pasur konfuzion edhe nga vetë Ministria e Arsimit për rastin në fjalë, meqenëse herë e shkruan digjitalizim e herë dixhitalizim.

Për këtë, në një deklaratë publike pak kohë më parë, akademiku Jorgo Bulo ka thënë: “Dixhitalizim është fjalë e re në fjalorin e shqipes dhe ka krijuar konfuzion, por duhet të shkruhet me “xh” dhe jo me “gj”, sipas rregullit të drejtshkrimit të shqipes, që fjalët e huaja shkruhen ashtu siç shqiptohen”.

Shkruhet: vënd

Duhet: vend

Së bashku me qendër – jo qëndër, mendje jo mëndje; fle jo flë; qendër jo qëndër

Shkruhen me e (dhe jo me ë) fjalët ku kjo zanore është e theksuar dhe ndiqet ose ka qenë ndjekur në të kaluarën nga një bashkëtingëIlore hundore (m, n, nj). Me e shkruhen gjithashtu fjalët e prejardhura ose të përbëra të formuara prej tyre, pavarësisht nga lëvizja e theksit:

(më) dhemb, dhembje, femër, femërore, gjemb, e premte, rremb, shemb, shembull, shembullor, i shtrembër, shtrembëroj, tremb, thembër, zemër, zemëroj etj.; argjend, argjendar, brenda, brendi, i brendshëm, mendje, mendoj, mendim, përmend, zëvendës, zëvendësoj etj.; e enjte, gështenjë, ndenja, (i, e) ndenjur, shenjë (por shënoj, shënim), (i, e) shenjtë, (i, e) shtrenjtë etj.

Shkruhet: Mirësevini!

Duhet: Mirë se vini!

Mirë se erdhe! Mirë se vjen! Mirë se rrini! Mirë se ju gjeta! Mirë ardhsh! Mirë vafsh! Mirë mbetsh! Qofsh mirë! Ju bëftë mirë!”, shkruhen ndaras, jo bashkë, siç hasen zakonisht, sidomos në institucionet arsimore, ku mësohet gjuha shqipe. P.sh., thuajse në të gjitha shkollat, shohim “Mirësevini, nxënës të dashur!”, e cila, sigurisht që është shkruar gabim. Edhe në hyrje të shumë qyteteve, kjo shprehje gjendet e shkruar gabim: “Mirësevini në X qytet!”

Kujdes! Këto pasthirrma shkruhen bashkë vetëm kur ato kthehen në emra, p.sh.: Pasi i uroi mirëseardhjen, e ftoi të uleshin brenda. Fjala e mirëseardhjes. Darka (dreka) e mirëseardhjes. Në shenjë mirëseardhjeje etj.

Shkruhet: Qera

Duhet: Qira

Shumë njerëz e dinë se trajta e duhur është qera, madje është qesharake edhe kur korrigjojnë të tjerët kur e përdorin në të folur a të shkruar qira. Në fakt, kjo fjalë shkruhet me i dhe jo me e. I-ja nuk jepet me qira në këtë rast.

Shkruhet: sërisht

Duhet: sërish

Sërish hyn në grupin e atyrë fjalëve, të cilave u shtohen “bishta”, si, p.sh., thuhet Yzberisht, në vend të Yzberish apo garazhd, në vend të garazh (siç duket ngatërrohet garazhi me grazhdin, shkruan Prof. Bejtja).

Meri Shehu, astrologia e njohur ka bërë me dije se shenja e shigjetarit do t’i duhet të përballet me një kusht të fuqishëm ekonomik.

Astrologia ka bërë shpjegimin në gjuhën e yjeve për këtë përballje dhe e ka shoqëruar me një historik të shkurtër.

Sipas saj, ky kusht vjen si pasojë e nevojës për të plotësuar disa nevoja apo kërkesa të rëndësishme të personave që mbajnë shenjën e shigjetarit në horoskop.

Ajo shkruan:

Isida njohu dhimbjen kur iu denua i shoqi Osiris nga vellai i vet SET. Ajo mblodhi copat e tij dhe i dha jete dhe bashke linden nje djale te quajtur ORO. Duke qene se njohu dhimbjen ajo e mbeshtet njeriun ne dhimbjen e vete. Shigjetari do vihet perball nje kushti te fuqishem ekonomik per te plotesuar disa nevoja te rendesishme apo kërkesa.”

Zbulohen të tjera hollësi nga krimi makabër në Zvicër. Si i vrau me thikë Ruzhdi Buzhala nga Kosova Almën, gruan e tij nga Lezha, dhe Ildën, motrën e saj që erdhi nga Franca. Policia nuk e mori në mbrojtje gruan e vrasësit që kishte qenë i martuar edhe më parë në Kosovë.
Vrasja e dy motrave nga Ishulli i Lezhës, Alma dhe Ilda ka tronditur mbarë opinionin publik jo vetëm në vendin tonë, por edhe në Francë dhe Zvicër, konkretisht në vendbanimet e dy grave viktima. Tashmë janë fqinjët e Almës, gruas së agresorit që kanë hedhur dritë mbi jetën në çift mes gruas 38 vjeçare Almës dhe Ruzhdi Buzhalës. Ata kanë treguar se bëhet fjalë për një dhunë sistematike të burrit nga Kosova mbi Almën, që e kishte grua të dytë.

Por përveç saj ai ushtronte herë pas here dhunë edhe mbi dy fëmijët e mitur, njëri 16 dhe tjetri 14 vjeç! Ndërsa vajza tjetër e çiftit mësohet se është ende në moshë të vogël. Ka qenë pikërisht kjo marrëdhënie e tensionuar mes çiftit që ka detyruar Ildën, motrën e tretë ndër 6 të tilla të Almës, të udhëtojë nga Franca.

Alma prej kohësh mbahej e mbyllur brenda dhe se nuk lihej të dilte jashtë nga bashkëshorti i saj Ruzhdiu, i cili ishte në moshë 14 vite më i madh se ajo. Prej kohësh ajo nuk mund të shkonte as në shkollë për të mësuar gjuhën ndërkohë që bëhet me dije se Alma edhe e kishte denoncuar dhunën ndaj saj po meqë autoritetet vendase nuk e kishin njohur në asnjë lloj angazhimi mësohet se nuk kanë ndërhyrë për të kryer arrestimin e vrasësit, pasi merrej për bazë dëshmia e tij meqë ai dinte të fliste dhe gruaja jo.

Detajet e reja

Dje mediat vendase kanë bërë me dije se të tjera detaje kanë dalë në dritë nga krimi i dyfishtë që ndodhi në Zvicër, ku shqiptari vrau gruan e tij dhe motrën e saj. Ngjarja e rëndë ndodhi në Hausen të Kantonit Aargau. Shtetasi nga Kosova, 54-vjeçari Ruzhdi Buzhala akuzohet se vrau gruan e tij Alma B, 38 vjeçe dhe motrën e saj Ildën, 31 vjeçe. Kjo e fundit kishte ardhur nga Franca, ku jetonte prej vitesh për të kaluar festat e fundvitit tek e motra, por aty gjeti vdekjen e dhunshme. Mediat bëjnë me dije se familjarët e viktimave, që janë nga Lezha, pasi janë njohur me lajmin e kobshëm kanë udhëtuar nga Franca për në Zvicër. Kreshniku, bashkëshorti i motrës së tretë të viktimave, i cili jeton edhe ai në Francë ka ngritur akuza ndaj baxhanakut të tij, i cili ndodhet tashmë pas hekurave. Nga rrëfimet e Kreshnikut mësohet se çifti jetonte bashkë prej 18 vitesh, ndërsa kishin tre fëmijë, dy vajza: 16 dhe 7 vjeçe si dhe një djalë, 14-vjeçar. Mes të tjerash Kreshniku pohoi se kosovari e dhunonte prej vitesh gruan e tij, aq shumë sa e kishte bërë disa herë për spital. Po ashtu, ai tregon se e kishte mbajtur të mbyllur, duke mos e lejuar të socializohej në Zvicër dhe të mësonte gjermanishten. Ndonëse gruaja kishte tentuar që ta denonconte bashkëshortin disa herë, nuk kishte pasur asnjëherë guximin. Së fundi ajo e kishte bërë këtë para një viti dhe sërish para 5 muajsh. Por, policia, sipas Kreshnikut, nuk kishte ndërmarrë asnjë veprim. Një banor i zonës ku jetonte çifti, i ka thënë policisë se e njeh autorin dhe se e priste që mund të ndodhte diçka e tillë. Sipas tij autori i dyshuar për vrasjet ka qenë pensionist invaliditeti dhe me gjendje jo të mirë financiare e sociale. Ai ka qenë edhe më herët i martuar me grua nga Kosova, ndërsa Alma ishte gruaja e dytë e tij.

Dëshmia

Televizioni ‘Tele M1’ i ka biseduar me fqinj të familjes, të cilët kanë pohuar se disa herë nga banesa e tyre është dëgjuar zhurmë dhe grindje. Ndërkaq, sipas tyre, këto zhurma janë shpeshtuar dhe intensifikuar javëve të fundit, që i bie, nga koha kur motra e re e zonjës së shtëpisë kishte ardhur mysafire. Madje një ekspert i kriminalistikës (komisar policor i pensionuar) thotë se ardhja e saj mund ta ketë acaruar situatën aq sa kosovari të ndihej i provokuar. Ai pastaj shton se fakti se vrasja është bërë në kuzhinë dhe me një thikë. Po ashtu mësohet se tre fëmijët e mbetur pa nënë dhe me babanë e burgosur, janë vendosur në një strehimore fëmijësh në Brugg ku ndodhen nën përkujdesjen e autoriteteve vendase ndërsa nuk dihet ende se çfarë ka thënë autori.

Një ngjarje e papritur ka ndodhur në Vlorë, mbrëmjen e sotme, ku gjendur një minë rreth 10 milje larg bregut të Sazanit.

Nga raportet e para mësohet se mina peshon rreth 500 kilogram, dhe se është gjetur nga anija Mikaela.

Raportohet se ajo i përket Luftës së Dytë Botërore.

Menjëherë pas zbulimit të minës, peshkarexha është ankoruar në Vlorë, së bashku me armën e rrezikshme.

Më pas ata kanë njoftuar policinë, po ashtu janë njoftuar edhe Forcat e Armatosura të cilat priten të kryejnë veprimet e çaktivizimit të saj. Mina momentalisht gjendet në thellësi të detit.

Njoftohen të gjithë qytetarët e Vlorës se aksi rrugor nga Rrapi tek Tuneli do të jetë për 7 ditë i bllokuar për shkak se në këtë aks po kryen kanalizimet e ujrave të zeza.

Gjatë një interviste për gazetën italiane “L’Esspreso” kur u pyet nga gazetari italian se çfarë mendonte për ofensivën e Turqisë së Erdogan për të islamizuar Shqipërinë duke investuar në ngritjen e shumë xhamive, kryeministri Rama pasi mbron mikun e tij Taip Erdogan, në këtë kontekst zbulon edhe se çfarë besimi i ka zgjedhur që të ndjek djalit të tij të vogël Zaho.

Sipas programimit që Rama i ka bërë që tani, ai nuk do të jetë as katolik si i ati, as ortodoks si vëllai i madh Gregori dhe as mysliman si e ëma Linda, por…

“Ne ishim vendi i vetëm që nazistët nuk dorëzuan as një hebre, ata u adoptuan dhe u mbrojtën nga familjet myslimane. Unë jam katolik, djali nga martesa ime e parë është ortodoks, gruaja ime aktuale është myslimane, djali ynë i vogël do të vendosë të bëhet budist”, ka deklaruar Rama për çfarë e ka programuar në pikëpamjen e besimit fëmijën e tij ende kërthi.

Shqipëria ishte vendi i parë i origjinës së azilkërkuesve në 2017 në Francë, me 7630 aplikime të listuara, një rritje prej 66 për qind, sipas shifrave të OFPRA të publikuara të hënën. Pra, renditet para Afganistanit, Haitit dhe Sudanit për numrin e kërkesave për azil. Në një shkrim të francezes “l’Express” ngrihen shumë pikëpyetje, përse nga një vend i konsideruar i sigurt nga BE ka kaq shumë fluks emigracioni?

Në shkrim sqarohet se arsyeja kryesore e njerëzve është pamundësia ekonomike, e cila është në nivele mbijetese në Shqipëri. Edhe pse Shqipëria konsiderohet një vend i sigurt nga BE, për shkak se nuk ka luftëra apo rreziqe të mëdha, jetesa e vështirë ka detyruar qindra mijëra shqiptarë që të largohen nga vendi, me një shkallë të lartë e emigracioni që po karakterizon vendin prej vitesh.

Sipas të dhënave zyrtare, sot, shanset e një shqiptari për të marrë azil në Francë janë zvogëluar. Vetëm 6.5 për qind e aplikantëve shqiptarë kanë fituar azil në 2017. E mbase ata janë detyruar të përdorin një nga argumentet që “shpëtojnë” kërkesën për azil edhe në vendet e sigurta. Ka tolerime në rastet e akteve të dhunës ndaj grave, diskriminimit kundër personave LGBTI ose pakicave etnike, ndër të tjera.

Megjithatë, për shtetasit e kë- tyre vendeve “të sigurta”, procedura për shqyrtimin e dosjes së kërkesës për azil shpejtohet. “Kjo nuk i kalon tre muaj”, argumenton Pascal Brice, drejtor i OFPRA, kundrejt shtatë deri tetë muajve që zgjaste procesi dy vite më parë.

Sipas Nathalie Clayer, specialiste në Shqipëri për EHESS, “Shqiptarët ikin nga varfëria dhe papunë- sia”.

Gazeta franceze shkruan se “Ky vend i vogël malor dhe rural është një nga më të varfrit në Evropë, me një pagë mesatare prej më pak se 350 euro në muaj. Norma e papunësisë së të rinjve ka tejkaluar 33 për qind në vitin 2017, sipas Bankës Botërore”.

Shqipëria ka një nga normat më të larta të emigracionit në Evropë: një e treta e popullsisë është larguar nga Shqipëria në 25 vitet e fundit, sipas faqes së internetit të Politikës së Migracionit. Si rezultat, Shqipëria, e cila kishte 3.5 milionë banorë në fillim të viteve 1990, tani ka më pak se 3 milionë. Dhe mosha mesatare, e cila në vitet 1990 ishte ndër më të ulëtat në Evropë (28 vjeç), tani është më shumë se 37 vjeç. Eksodi i shqiptarëve nuk është lajm i ri.

“Shqipëria ka qenë gjithmonë një vend i emigracionit”, shton Nathalie Clayer.

Fenomeni u ndërpre gjatë 45 viteve të sundimit komunist, një nga më të mbyllurit në Evropë. “Regjimi, madje, kontrolloi migrimin e brendshëm, duke kufizuar eksodin rural në qytete”, sipas studimit.

Rënia e diktaturës në vitin 1991 çoi menjëherë në një fluks të emigrantëve jashtë vendit, kryesisht në Itali dhe Greqi. Që nga vitet 1990, rreth 600,000 shqiptarë janë vendosur në Itali, 500,000 në Greqi, sipas shifrave nga Politika e Migracionit.

Disa nga ata që ishin vendosur në Greqi u kthyen në vend për shkak të krizës, që goditi vendin fqinj nga viti 2008. Përveç krizës së vitit 2008 që ka ndaluar fillimin e një përmirësimi në situatën ekonomike në Shqipëri, stanjimi politik ndoshta kontribuon në vazhdimin e eksodit, sipas Nathalie Clayer.

“Ndryshimi politik katër vjet më parë nuk ka sjellë ndryshime në situatën në vend, korrupsioni dhe klientelizmi janë ende të larta”.

Që nga viti 2003, Franca ka përpiluar një listë të vendeve “të sigurta”, ku Shqipëria është pjesë e saj. Por Konventa e Gjenevës vlen për të gjithë “refugjatët pa diskriminim për racën, fenë apo vendin e origjinës”. Ky parim detyron çdo vend nënshkrues të merret me të gjitha kërkesat për azil, qoftë nga një vend që konsiderohet “i sigurt” apo jo.

Rritja e fluksit të emigracionit të shqiptarëve në Francë motivoi udhëtimin e Gerard Collomb në Tiranë, në mes të dhjetorit. Franca ka bërë presion që Shqipëria të shtrëngojë kontrollet për largimin nga vendi. Që nga gushti, më shumë se 9700 nisje janë bllokuar nga Shqipëria.

Kjo dobësi u zbulua së bashku me Meltdown në ditët e para të Janarit.

Një tjetër ditë, një tjetër përditësim sigurie. Kësaj here është rradha e iPhone, iPad dhe iPod Touch.

Apple publikoi një përditësim sigurie i cili duhet të rregullojë problemet që mund të shkaktohen nga dobësia kritike e sigurisë quajtur Spectre.

Kjo dobësi u zbulua së bashku me Meltdown në ditët e para të Janarit.

Apple e përshkruan kështu përditësimin:

“iOS 11.2.2 përmban përditësime sigurie për Safari dhe WebKit për të eliminuar efektet e Spectre.”

Apple rekomandon përditësimin për të gjithë përdoruesit.

Për ta shkarkuar navigoni në Settings > General > Software Update. Përditësimi peshon 75MB dhe mund të shkarkohet edhe përmes iTunes.