Art-Kulture

Arkeologët kroatë kanë bërë publike zbulimin, që sipas tyre, ndryshon kuptimin e historisë së përgjithshme botërore. Ata, në ishullin Korçul, në lokalitetin Kopil kanë zbuluar një nekropol ilir, në të cilën janë gjetur copëza qeramike, të cilat datojnë ndërmjet viteve 17.500 deri 15.000 para Krishtit.

Përveç qeramikës, në këto varreza janë gjetur edhe armë prej hekuri dhe stoli prej bronzi, argjendi, qelqi dhe qelibari.

Varrezat e këtij lloji nuk kanë qenë të njohura, kurse sa i përket organizimit, dimensioneve dhe përmbajtjes paraqesin një gjetje të re në studimet historike të banorëve lokalë ilirë për kohën para Krishtit.

Arkeologu, Dinko Radiç, kryesues i ekspeditës arkeologjike, ka deklaruar se ndjehen të privilegjuar që në një vend të vetëm mund ta shfaqim tërë historinë njerëzore. Në ishullin Korçul janë zbuluar dëshmi të jetës së njerëzore, që nga epoka e gurit deri në epokën e bronztë.

“Mendohet se zbulimet në Kopil, do ta ndryshojnë mënyrën se si ne e shohim historinë në këto hapësira. Ilirët, shpesh i perceptojmë si margjinalë, veçanërisht në raport me kolonët grekë. Megjithatë, kërkimet tona kanë treguar se roli i ilirëve në këto hapësira ka qenë më i madh sesa është menduar dhe paraqitur deri tani”, thotë Radiç

Interesim për këto zbulime arkeologjike kanë treguar edhe arkeologë të njohur botërorë, prej të cilëve edhe profesori Preston Miracle nga Universiteti i Kembrixhit, i cili u është bashkangjitur arkeologëve kroatë në punën e tyre katërvjeçare.

Lidhur me këto zbulime arkeologjike, gazeta New York Times shkruan se “paraardhësit tanë i njohim për gjuajtjen e mamutëve, por zbulimet e fundit në ishullin Korçul, na dëshmojnë se njerëzit kanë ditur ta përpunojnë qeramikën që nga koha e akullit”.

Ishulli Korçul është vendbanimi i fiseve ilire ku më vonë janë vendosur edhe kolonët grekë, të pasuar në shekullin X, nga kolonët sllavë. Kjo dëshmohet edhe nga toponimet e tashme të vendbanimeve në këtë ishull siç është ai Lumbardh. Një mbishkrim i gjetur me emrin Lumbarda Psephisma, i cili ruhet në Muzeun Arkeologjik në Zagreb përmban detaje rreth themelimit të një kolonie të lashtë greke në ishullin Korçul. Teksti, ndër të tjera, siguron informacion mbi kolonët grekë të ardhur nga ishulli Issa, të vendosur aty në bazë të një marrëveshjeje paraprake midis tyre dhe përfaqësuesve të ilirëve lokalë./Shemsedin Ibrahimi/njekomb

Studiuesja Genciana Abazi Egro pas veprës së Nazim Beratit, përmbys deformimin letrar që u ndërtua në shekullin 20-të, në diktaturë, për poezinë e Hasan Zyko Kamberit që nga realizmi socialist ishte konsideruar rëndom si bejtexhi.

Me botimin tekstual kritik dalin në dritë tre dorëshkrime të mbijetuara të H.Z. Kamberit dhe gjithë krijimtaria letrare që ka mbërritur prej tij deri më sot.

Intervistoi: Violeta Murati

Për herë të parë, ju na sillni të plotë në një botim tekstual kritik poezitë e Hasan Zyko Kamberit. Çfarë plotëson ky botim në studimet tonë, ku është mbështetur?

Ky botim është ndërtuar mbi tri dorëshkrimet e mbijetuara të Hasan Zyko Kamberit dhe përmbledh gjithë krijimtarinë letrare që na ka mbërritur deri më sot prej tij.

Kjo vepër është e hapur për lexuesin e të gjithë kategorive, dhe besoj se njohja e krijimtarisë së tij do të përcaktojë për pasojë dhe vendin që i takon këtij poeti në historinë e letërsisë shqipe.

Ky poet ka qenë shumë i dashur për shqiptarët në shek. 19. Por në shek. 20 poeti humbi shumë nga lavdia. Madje vepra e tij nuk u botua dhe lexuesit e njohën vetëm nëpërmjet disa fragmentesh poezish të botuara nëpër antologji.

Krijimtaria poetike e H.Z.Kamberit vjen pas botimit të edicionit të Divanit shqip të Nezim Beratit, ç’histori e ka ndjekur këtë libër?

Fill pas Nezim Beratit, iu vura punës për të botuar veprën e poetit Hasan Zyko Kamberi. Kjo sepse, të dy këta poetë kanë patur një njohje të konsiderueshme në kohën kur kanë jetuar, por edhe sepse janë poetët që hasen më shumë në dorëshkrimet shqipe me alfabetin arab.

Por ndryshe nga Nezim Berati, Hasan Zyko Kamberi ka qenë i pranishëm në ligjërimin e intelektualëve nacionalistë shqiptarë jo vetëm myslimanë (Naim Frashëri, Hafiz Ali Korça, Lumo Skëndo …), por edhe të krishterë (Thimi Mitko, Jani Vreto, Vissarion Dodani…).

Në fakt botimi i kësaj vepre është tejet i vonuar, pasi si poeti më i madh i kohës së tij, ai prej kohësh duhej të ishte njohur i plotë nga lexuesi dhe opinioni i gjerë shqiptar.

-Si shihet në konktekstin e historisë ky autor? Në ç’kohë ka jetuar?

Poeti Hasan Zyko Kamberi ka jetuar deri në dekadat e para të shekullit 19, në kapërcyell të dy kohërave të rëndësishme në historinë e shqiptarëve.

Pikërisht kur në Ballkan po i vinte fundi stabilitetit disashekullor osman dhe po hapej epoka e proceseve nacionale.

Krijimtarinë e tij mund ta ndajmë në dy pjesë, marrëdhëniet e njeriut me Perëndinë dhe  marrëdhëniet e individit me realitetin e përditshëm. E thënë me fjalë të tjera një pjesë e krijimtarisë mbështetet në letërsinë klasike të Divanit, ndërsa pjesa tjetër në letërsinë realiste.

Ai është i pari ndër poetët e shek. 18 që shkëputet nga modelet e letërsisë klasike të Lindjes dhe lëvron fort poezinë realiste. Kjo natyrë komplekse e veprës së tij ka bërë që ai të jetë ndër poetët e parapëlqyer përgjatë shekullit 19.

-Është një fakt interesant kur kujtojmë se nuk ekziston ndonjë biografi, e shkruar, si keni arritur t’i mblidhni të dhënat rreth jetës së tij?

Për këtë poet mungojnë burimet dokumentare. Në vendin e tij të lindjes, në Starje të Kolonjës, për të rrëfehen shumë legjenda, veçanërisht për marrëdhëniet e afërta që ka patur me Ali Pashë Tepelenën, por që është e vështirë të dokumentohen.

Përveç kësaj edhe në varrin e poetit, që ndodhet në Starje dhe njihet me emrin Tyrbja e Baba Hasanit mungon data e vdekjes sepse tyrbja së bashku me mbishkrimet e saj ku jepeshin dhe të dhëna konkrete është djegur nga trupat greke më 1914.

Kështu që të dhënat e vetme mbi jetën e tij i kam nxjerrë nga poezitë që në shumë raste japin informacione të natyrës biografike.

-Çfarë të dhënash ofrojnë poezitë për marrëdhëniet e poetit me Ali Pashë Tepelenën, ka pasur një lidhje mes tyre?

Më tepër se për marrëdhënie të drejtpërdrejta me pashain e Janinës, në poezitë e Hasan Zyko Kamberit mësojmë për perceptimin që kishte popullsia e asaj kohe për atë se ç’kishte ndërmend të bënte pashai i Janinës me pashallëkun e tij dhe të çfarë natyre shteti aspironte të krijonte.

Ali Pashën e konsideronte si njeriun që do të krijonte shtetin e tij dhe që ai e emërton Shqipëri duke na dhënë kështu dhe dokumentin e parë që njohim deri më sot  ku haset për herë të parë përdorimi i termit Shqipëri.

-Kur është përmendur për herë të parë si poet H.Z.Kamberi?

Poeti në letrat shqipe për herë të parë përmendet në dhjetëvjeçarët e fundit të shekullit 19. Naim Frashëri më 1896 e vendos në kreun e poetëve shqiptarë, kurse pas tij rendit Nezim Beratin dhe Dalip Frashërin.

Po në këtë vit, d.m.th. më 1896, Jani Vreto në punimin dorëshkrim mbi historinë e shkrimit shqip shpreh vlerësimet maksimale për poetin.

Kurse Thimi Mitko përgatit për botim 3 poezi (Gratë e veja, Paraja dhe Fati im), të cilat i përkthen edhe greqisht, por sikurse ka ndodhur në shumicën e rasteve me poetët shqiptarë të shekullit 19, do të mbesin në dorëshkrim pa e parë dritën e botimit.

-Si janë transmetuar këto poezi?

Poezitë e Hasan Zyko Kamberi janë transmetuar me anë të dorëshkrimeve, që do të thotë se transmetimi i tekstit është realizuar përmes kopjimit d.m.th. shumëfishimi i tyre është bërë me anë të kopjimit me dorë. Kjo praktikë në Perëndim u zëvendësua në mesin e shek. 15 me shtypshkrimin, pas zbulimit historik të Gutenbergut.

Mirëpo në Perandorinë Osmane përdorimi i shtypshkronjës për shtetasit myslimanë, për arsye të natyrës fetare filloi relativisht vonë. Shtypshkronja e parë u hap në Stamboll më 1727, por vetëm më 1783 filloi të funksionojë në mënyrë të rregullt.

Në këtë kontekst historik dhe institucional edhe tekstet që shqiptarët shkruan shqip me alfabetin arab qarkulluan në trajtë dorëshkrimi.

-Për herë të parë ju pohoni se me krijimin e Mevludit ai ishte i pari që ka përdorur shqipen në lutje dhe ceremoni fetare të besimit islam. Çfarë dëshmon kjo?

Hasan Zyko Kamberi është i pari që ka përdorur shqipen në mësimin dhe praktikimin e fesë islame. Krahas Mevludit ai ka shkruar dhe poezi të natyrës fetare didaktike (Ilmihal), të natyrës informuese, siç janë historia e fesë islame apo historitë për ngjarje të rëndësishme në Islam, si lufta mes Aliut dhe Muavijesë.

Por Mevludi (këngë mbi lindjen e profetit Muhamet dhe bëmat e tij) veçohet sepse është hera e parë që shqipja përdoret gjatë lutjeve në ceremonitë fetare të besimit islam.

Kështu ai është iniciues i traditës së Mevludeve në shqip pasuar nga Ismail Floqi, Hafiz Ali Ulqinaku, Abdullah Konispoli, Hafiz Ali Korça, apo Tahir Popova në Kosovë etj.

Këto krijime të natyrës fetare teologjike e vendosin Hasan Zyko Kamberin në pozitën e personalitetit të parë shqiptar që në mënyrë të qartë, të mirorganizuar dhe të plotë ka përdor gjuhën shqipe gjatë transmetimit në publik të historisë dhe kulturës islame.

Nga ana tjetër, Hasan Zyko duke krijuar në shqip edhe Ilmihali-n (udhërrëfyes i njohurive themeltare doktrinore dhe praktike të Islamit) i cili dëshmohet të ketë qenë pjesë e programit mësimor që zhvillohej në atë kohë në Perandorinë Osmane i ka dhënë kësaj krijimtarie edhe një perspektivë didaktike.

Fakti që ka krijuar në shqip poezi fetare me natyrë të qartë didaktike dëshmon për një ndjeshmëri të tijën në çështjen e mësimit dhe të përhapjes së fesë me anën e gjuhës amtare.

Ndonëse poeti nuk e ka artikuluar në mënyrë të qartë “misionin” e tij, krijimi i poezive në gjuhën shqipe mbi të gjitha dimensionet e besimit (shpirtëror, praktik e mendimtar) të shtyn të mendosh se kemi të bëjmë me një punë të vetëdijshme në këtë drejtim.

Këtë mendim ma përforcon edhe fakti se një shekull më vonë, Hafiz Ali Korça, pasi artikulon në mënyrë të qartë domosdoshmërinë e mësimit të fesë islame në gjuhën amtare, do të veprojë ashtu sikurse Hasan Zyko Kamberi, duke bërë pjesë të krijimtarisë së tij sistematike dhe qëllimore udhërrëfyesin për njohuritë themeltare doktrinore e praktike Myslimanija, Mevludin dhe veprën Historija e Shenjtë edhe të katër Halifetë.

Dhe këto dy krijimtari përbëjnë një shembull par exellence për studimin e mënyrës se si është zhvilluar në gjuhën shqipe ligjërimi fetar islam.

-Deri tani, ashtu siç është ngulitur nga realizmi socialist, Hasan Zyko Kamberi është konsideruar rëndom si bejtexhi. Ç’është ky poet tani?

Termi bejtexhi ka filluar të përdoret në vitet ‘50 të shekullit 20. Ai është krijim i mirëfilltë ideologjik i historiografisë letrare komuniste. Ky emërtim gjeti terren në kushtet kur vepra e këtyre poetëve nuk ishte botuar dhe ishte e vështirë që të gjykohej mbi kapacitetet letrare të tyre.

Sot lexuesi ka në dorë veprën e plotë të gjithë krijimtarisë së mbijetuar të Hasan Zyko Kamberit. Besoj se kjo do të shërbejë si pikënisje nga duhet të fillojë vlerësimi dhe ridimensionimi i këtij poeti.

-Çfarë keni parasysh kur thoni se H.Z. Kamberi ka qenë vazhdimisht në vëmendjen e intelektualëve nacionalistë?

Të bije në sy që vepra e tij ka qarkulluar në duart e të gjithëve duke filluar nga teqetë, tek bejlerët syni, tek intelektualët ortodoksë, dhe ç’është më e rëndësishmja jo vetëm brenda vendit por edhe jashtë tij. Madje ç’është më spektaktolarja dhe që të habit është se vepra e tij nuk ka qarkulluar vetëm me alfabetin arab, por edhe me alfabetin grek.

Kjo tregon që ai jo vetëm është njohur, por dhe është dashur. Madje intelektualë si Thimi Mitko dhe Vissarion Dodani kanë tentuar ta botojnë atë. Kurse Jani Vreto shprehet se të gjithë ata që janë jashtë kanë mall të dëgjojnë poezitë e Hasan Zykos.

-Poezitë e H.Z Kamberi tërheqin për natyrën realiste, ashtu siç edhe ju na vini në dukje në parathënien e librit, ç’ishte ky fenomen?

Hasan Zyko Kamberi në poezitë e tij është fokusuar në të përditshmen e njerëzve. Ai ka qenë një vëzhgues i mprehtë dhe kjo e ka orientuar edhe drejt kritikës, e cila shpesh kalon në sarkazëm.

E veçanta e Hasan Zyko Kamberit është se merret me problemet e grupeve margjinale të shoqërisë si të varfërit që ngopen me trahana, gratë e veja dhe vajzat e martuara pa njohur burrin e dashurinë. Realitetin e jep nga optika e këtyre grupeve dhe kërkon që shoqëria të jetë më e vëmendshme ndaj tyre.

Kështu shfaq dhe një anë të fortë humanizmi dhe ndjenja për një botë më të drejtë dhe më njerëzore. Kështu ai është i pari në letrat shqipe që ka në fokus gruan dhe i jep zë kërkesave materiale, shpirtërore dhe fizike të saj.

Madje ai shkon aq larg sa që objekt të poezive bën dhe marrëdhëniet që ka patur me gruan e tij (Rrapçon), të cilën e ka dashur dhe vlerësuar shumë. Për shkak se komunizmi mbajti qëndrim përjashtues ndaj fesë Hasan Zyko Kamberit ju mbajtën mend vetëm poezitë me karkater realist ku spikat Paraja e cila vazhdon të lexohet dhe të përmendet edhe sot e kësaj dite.

Madje bashkëvendasit e tij i atribuojnë poetit meritën që i ka kënduar parasë shumë kohë përpara se Marksi të shkruante Kapitalin.

–A mund të themi se ishte një pararendës i Çajupit,  referuar satirës?

Të dy kanë lëvruar satirën në mënyrë të suksesshme, por mendoj se jemi herët që të vendosim një lidhje direkte mes tyre. Ka ende shumë dorëshkrime shqip me alfabetin arab, njohja e të cilave do të na japë një panoramë të plotë të zhvillimeve letrare. Dhe mendoj se vetëm atëherë mund të gjykojmë mbi ecurinë e realizmit dhe satirës në letrat shqipe.

-Thoni se Thimi Mitko, një ortodoks është marrë me poezitë e H.Z. Kamberit, si ka arritur t’i mbledhë kur kishte problem me alfabetin arab me të cilin ishte shkruar shqipja?

Përveçse të dy, si poeti ashtu dhe Mitko, gjeografikisht vinin nga e njëjta zonë, Thimi Mitko për një kohë të gjatë ka jetuar në Egjipt. Me çdo gjasë ai e ka njohur alfabetin arab që përdorej atje. Për më tepër ka qenë pjesë shumë aktive e kolonisë shqiptare të Egjiptit, ku shumë prej tyre vinin nga zona Korçë-Kolonjë-Përmet-Zagori.

Interesant është fakti që intelektualët shqiptarë të asaj kohe kanë bashkëpunuar me njëri-tjetrin shumë më aktivisht se ç’e mendojmë ne sot, pavarësisht se i përkisnin konfesioneve të ndryshme fetare. Thimi Mitko dorëshkrimin e poezive të Hasan Zyko Kamberit e ka marrë nga babai i Teqesë Halveti në Korçë.

– Çfarë mendoni se e ka vështirësuar njohjen e plotë të veprës së këtij autori, kur thoni se ka pasur edhe përfundime të gabuara. Për çfarë bëhet fjalë?

Ideologjitë e shek. 20 kanë penguar botimin e veprës së tij. Është e habitshme se si gjatë shek. 20 u fashit gjithë ajo famë që gëzonte ky poet. Madje u harrua edhe froni ku e ngjiti Naim Frashëri poetin. Studiuesi Osman Myderrizi tentoi në vitet ‘60 ta botonte, por nuk arriti.

Koço Bihiku me cilësinë e recenzentit të veprës, arriti deri aty sa poetin e quajti të degjeneruar që merret me gratë e veja dhe nuk kërkonte shkaqet se përse këto gra nuk i kishin burrat pranë. Sigurisht mosbotimi i veprës i hapi rrugë vlerësimeve nga më ekstremet.

Myzeqeja është një nga krahinat më të mëdha të Shqipërisë. Por është dhe fusha më e madhe dhe më e begatë e saj në gjithë Ballkanit jug-perëndimor. Mban në gjirin e saj një vendbanim 50 000-vjeçar të jetës siç është Kryegjata, pa harruar këtu Apoloninë, qytetin më të ndritshëm dhe më të zhvilluar të kohës antike si dhe Arnisën e bukur. Në territorin e saj gjarpëronte autostrada më e gjatë dhe më moderne e lashtësisë, rruga Egnatia së bashku me degën jugore të saj. Në këto qytete kanë jetuar ilirët taulantë dhe parthinë. Në Myzeqe u rrit Pirrua i Epirit. Ka studiuar perandori August Oktaviani si dhe kanë qëndruar ciceronë të shquar të Romës, kanë marshuar e luftuar burra si Filipi i V, konsulli romak Sulpici, gjeneralë, si Pompeu e Jul Qezari.

Në mesjetë në Myzeqe, marshuan, ngritën kampin dhe luftuan ushtritë e Bizantit, të gjermanit Manfred Hohenshtaufenit, të Normanëve. Më vonë Myzeqenë e shkeli ushtria e Karlit I Anzhu. Më 1336 në Despotatin e Beratit do të shkelte për herë të parë këmba e ushtarit turke.

Në kohën moderne, në Myzeqe (në Portëz) u krijua më 1835 “Besëlidhja e Portëzës”, vendimet e së cilës ishin me karakter autonomist dhe shtet-formues. Po në Myzeqe (Fier) erdhi dhe bisedoi Avdyl Frashëri, i cili gjeti një mbështetje të sinqertë nga populli dhe paria e Fierit (Familja Vrioni) për Lidhjen e Prizrenit.

Në Fier më 7 gusht 1912 nën drejtimin e Ismail Qemalit u mbajt Kuvendi i Fierit, ku morën pjesë 300-burra, gjithë paria patriotike dhe komandantët e çetave të Toskërisë, duke filluar nga Tetova e deri në Janinë. Prej këtij Kuvendi, Ismail beu mori rrugën për në Stamboll dhe nëpër kancelaritë e Europës. Po nëpërmjet Rrugës së Karatoprakut, që kalonte në pjerrësitë perëndimore të kodrave të Ardenicës, kaloi burri i pavarësisë, Ismail Qemali në Nëntor 1912.

Në dimrin e vitit 1913, në zonën Grizë dhe Libofshë u përqendrua gjithë Armata Turke e Vardarit, e cila në prill të atij viti, u imbarkua në Portin e Semanit drejt Turqisë.

Origjina e emrit Myzeqe

Myzeqeja ka tërhequr vëmendjen e udhëtarëve dhe studiuesve të huaj. Në përshkrimin që i kanë bërë ngjarjeve dhe vetë kësaj treve, e kanë quajtur me emra të ndryshëm por në të shumtën e rasteve dominon emri “Myzeqe”.

Në vitin 620 para krishtit 200-kolonë (fshatarë grek) me në krye të dëbuarin Gylak, të ardhur nga tre fshatra greke, u lejuan të futeshin në Apoloninë ilire. Këta kolonë fshatarë u përpoqën që fushës së bukur të Myzeqesë t’i jepnin emrin e Gylakut. Ata e quajtën Gylakion Pedion (Fusha e Gylakut).

Herodoti (484-425 p.Kr) e quan fushën e Myzeqesë si Fusha e Apolonisë

Autorja bizantine, Ana Komnena në shekullin e XII, e quante Myzeqenë fushë ilirike. Përcaktimi i fushës “Ilirike” është një dëshmi shumë interesante. Ky përcaktim (ilirike) tregon se kjo trevë deri në këtë kohë ruan vazhdimësinë e etnisë ilirë jo vetëm si popull, por dhe si emërtim, kur pjesë të tjera të vendit kishin kaluar nën emërtimin “arbëri” apo Principata e Arbërit.

Madje, me emërtimin etnik “Ilire”, e quan Myzeqenë dhe albanologu i shquar, Johan Georg Von Han. Duke folur për këtë krahinë, Hani thekson se Myzeqeja është fusha e Ilirisë jugore dhe e quan atë, një Lombardi të egër.

Një dokument venedikas i vitit 1412, përmend“ kështjella e Pirgut të Myzeqesë” (castrum Pirgi de Musachia). Ky dokument, jo vetëm na dokumenton emrin “Myzeqe”, por na dëshmon se në Pirg ka patur kështjellë.

Milan Shuflai emrin “Musachia” e lidhte me familjen princërore Muzakaj, të cilët ishin zotër të kësaj krahine.

Një informacion mbi emrin “Myzeqeja” na vjen dhe nga një dokument raguzian. Kështu ky dokument i vitit 1417, përmend “Via de Musachia” Në mesjetë Myzeqeja quhej “Savra”. Këtë e pohon Barleti, kur flet për betejën midis Karl Topisë dhe Balshës II e quan fushën “planicies saura” afër Beratit.

Por një dokument Venedikas i vitit 1570 përputh emrin “Savra” me emrin “Musachia”, ku shkruhet: “spatiose pianuredella savra la quale in un altro nome si dice Musachia”

Një mendim për emrin e Myzeqesë na vjen dhe nga Gjon Muzaka. Ky princ në kronikën e shtëpisë Muzaka shkruar në Itali më 1510, shkruan: “Myzeqeja në kohët e vjetra banohej nga popujt Molosë, nga ku u quajt Molosia, dhe meqenëse ne kemi qenë gjithnjë zot të këtij vendi, morëm mbiemrin Molosaku, por fjala Molosia u deformua dhe u bë Myzeqe, që në shqip thuhet Muzakiti” Zef Jubani hedh mendimin se emri Myzeqe vjen nga emri “Muzika”. Ai shkruan: “nuk ka dyshim, pra se shqiptarët, në përgjithësi janë të pajisur me ndjenjën e muzës dhe të melodisë.

Filozofët tanë të vjetër zbuluan praninë e saj dhe prandaj i kushtuan perëndisë së muzikës qytetin e Pojanit, tash i rrënuar mbi brigjet e Adriatikut, dhe e ngritën për të qenë si mësim dhe si model për kombin e vet dhe për popujt e huaj. Banorët e atyre vendeve mbajnë ende me vete emrin myzeqar, që don me thanë, njerëz të prirun kah muzika, të cilët i përgjigjen edhe sot me fakte këtij atributi tradicional. Kur shpirti i tyre tronditet nga misticizmi i muzës, shihen si të dehun e të lëkundur deri në ekstazë dhe, atëherë, shihet çasti në të cilën improvizojnë kangë simbas shijes kombëtare, me koncepte të madhnueshme dhe të jashtëzakonshme, tue ua përshtat melodinë e ambël dhe prekëse në mënyrë origjinale. Në këtë pikëpamje, kangët e Shqipnisë së mesme ose ato të Myzeqesë, janë më të mirat dhe ma të kërkuemet e këtij kombi”.

Kurse Eduard Lir e quan fushën e Myzeqesë, fusha e Apolonisë. Ai më 17 tetor 1848 ndaloi në Manastirin e Ardenicës. Eduart Lir ishte poet dhe piktor anglez. Për Ardenicën, nusen e bukur të Myzeqesë, ai shkroi: “ Ardenica ishte vërtet e mrekullueshme….prej andej dukej gjithë bota. Në veri humbisnin në mjegull malet e Shkodrës, Krujës e Tiranës. Në lindje, fare pranë, ngrihej hijerëndë Tomori. Në jug shtrihej fusha e Apolonisë e valëzuar nga kodra të buta e ndërsa në perëndim shkëlqen deti”.

Ndërsa sipas albanologut rumun Nikolla Jorga, emri Myzeqe vjen vjen nga fjala muzg.

Mendimi im është se emrat “muzak” dhe “Myzeqe” e kanë marrë emrin nga epiteti i Apolonit. Apoloni identifikohej si perëndi e dritës, poezisë, muzikës dhe gojëtarisë. Si perëndi e poezisë, Apoloni drejtonte mbledhjet e muzave. Për këtë arsye, ai (Apoloni) mori (mbante, thirrej) me epitetin Muzaket-i .

Për kujtesë, në botë njihen mbi 30 qytete antike me emrin Apoloni, por më e madhja, më e bukura dhe e para është Apolonia jonë.

Myzeqari ecën në rrugën e tij të jetës, pa u ndeshur me të tjerët. Përvoja e ka mësuar t’u shmanget përplasjeve. Nga jeta e myzeqarit ka dalë dhe shprehja “hiq shkopin zvarrë dhe mos bëj vijë”. Ai e di mirë, se kur duhet të goditet stralli me hekur që të ndizet zjarri.

Perla e Myzeqesë .GUNA ME RRËKE

Myzeqari njeh mirë masën dhe e përdor atë me shumë art. Njeh mirë kufirin, kur durimi pushon së qeni virtyt. Dije se kur merr zjarr myzeqari, e ke bërë hak flakën. Myzeqari nuk para e thotë fjalën e keqe. Ai e di mirë, që llafi i mirë zbut dhe gurin, pa le burrin. Fjala është si fara – shprehet myzeqari, po mbolle lule do thithësh nektar. Po mbolle gjëmbaç shpejt a vonë do të hash kopaç.

Myzeqarët udhëhiqen nga mirësia. Kjo bënë që ata të merren vesh me kodin e heshtjes, duke u parë sy më sy. Durimi, qetësia dhe dashuria janë trekëndëshi i jetës për myzeqarin. Myzeqarët merren vesh jo me fjalë, por me zemër. Janë të qetë dhe duken të ftohtë. U mungon natyra entuziaste. Fjalët myzeqari i nxjerr si kokrra gruri, rrjedhshëm, të lehta e të buta, plot bukuri e hijeshi. Biseda e tyre u ngjan cicërimës së zogjve. Nderi tyre të ngroh, jo si zjarri i hapët, por si prushi në vatër. Vështirë se mund të depërtosh në vetëdijen e tij. Tek myzeqari ka gjithmonë diçka të palexueshme.

Myzeqari kurrë nuk i ka kënduar sundimtarit, beut dhe agait. Ai i ka kënduar punës, ku gjen lumturinë; fëmijës, ku gjen gëzimin e jetës.

Myzeqari nuk ka primare forcën. Forca për të është diçka e huaj. Ai fle me libër te koka dhe me laps në dorë. Kulti i tij është mendja, urtësia, dija, libri dhe jo shpata. Shpata për myzeqarin është e fundit, vetëm atëherë kur ai është tërhequr deri tek muri. Ky është dhe momenti, kur ai të hidhet në gryk dhe me thonj të mbyt.

Myzeqarët janë dashamirës dhe mirëkuptues me njëri-tjetrin. Ata priren nga vlerat më të mira njerëzore si urtësia, toleranca, ndershmëria, besnikëria e sinqeriteti.

Myzeqarët i largohen së keqes. “Le ta gjej nga ndonjë tjetër” – shprehen ata. Urrejtjen myzeqari e shuan në ujë, miqësinë e gdhend në gurë Përgjithësisht nuk e praktikojnë dhunën dhe vetëgjyqësinë. Janë për respektim të ligjit dhe shtetit. Ai e di mirë se të jetosh është detyrë njerëzore. Jetës ai jep karakter të shenjtë. Kjo i bënë atë evropian në gen.

Myzeqari nuk nxitohet. Ai vëzhgon, dëgjon dhe me logjike vepron. Ka aftësinë e drejt-orientimit në momente të vështira. Nuk është kolaboracionist e kuisling. Përherë është orientuar nga vlerat, nga perëndimi. Të mirat që bënë nuk ti kujton. Kur të tjerët i thonë sherrit lepe, lala i thotë s’kam ngeh.

Myzeqarët janë njerëzit e dallëndysheve. Në Myzeqe gëzimi është i bukur. Në Myzeqe gjuha shqipe ka qënë flamuri i shqitarizmës që nuk e shkulën dot armiqtë…

Myzeqari, lumturia e gruas e sheh si lumturinë e familjes. Myzeqeja i zbut njerëzit, dhe kur nxehen kërkojnë gurë nuk gjejnë, kërkojnë hekur nuk gjejnë, pastaj i bien tëmthit të kokës pse gabova dhe në mënyrë të natyrshme i drejtohen logjikës.

Myzeqarët kurrë nuk e braktisën atdhenë. Ata i ngjajnë atyre zogjve që pavarësisht stinë të vitit, nuk e ndërrojnë folenë. Në Myzeqe dielli lind herët dhe perëndon vonë.

Myzeqarët janë kokërr dhe jo hime. Myzeqari zemrën e ka sa një mal dhe peshon sa Tomorri i lashtë. Kur të përqafon myzeqari trupi i tij lëshon oksitocinë, e aftë që të shërojë dhe lëndimet fizike. Myzeqarët janë njerëz të ditës dhe si të tillë janë bijë të diellit dhe jo njerëz të natës dhe bij të hënës së murrme me njolla. Myzeqarët janë një popull që u rritën nga mirësia dhe lartësuan nga dija. Shpirti i myzeqarit është vullkan i heshtur që nuk shuhet kurrë. Ai shpërthen sa herë që në qiell del re e zezë.

Myzeqari është qelq human. Ashtu si qelqi që nuk kalbet mbi shtresat e dheut, edhe shpirti i myzeqarit nuk kalbet nga stuhitë e zeza të historisë.

Lala (Myzeqari) të vret me pambuk, labi me pushkë. Myzeqari ta fut sot gjëmbin në këmbë dhe pas një viti e ndjen në zëmër. Myzeqari e zgjidh hallin jo me shkop, por me borzilok.

Në Myzeqe jeta vjen era nder dhe natyra vjen era diell. Që këtej kemi dhe shprehjen “bëj të mira dhe hidhi në det”. Nuk flet për veten e tij, megjithëse ka bërë vepra me peshë për shoqërinë e atdheun. Kjo është një mangësi, sepse nuk le kujtesë, kur të tjerë janë plot grykësi.

Myzeqari di t’i falet punës. Nuk i lyen duar me gjak. Ai mbjell vetëm lule dhe nektar. Është një popull që buzëqesh si fëmijë. Myzeqarët ka qënë gjithmonë të lirë sepse gjithmonë ka qënë të mirë me njeri tjetrin, me fqinjët dhe me të ardhurit. Forca e myzeqarit është (dija) dhe durimi.

Në Myzeqe edhe ajri lëngëzon urtësi. Mushkritë e Myzeqarit thithin vetëm mirësi. Bashkëjetesa për myzqarët është diçka natyrore. Ajo është ligj mbi ligjet.

Myzeqari është i qëndrueshëm në vështirësi. Durimi i tij shkon në kufijtë e pathyeshmërisë. Si njeri “kokë ulur”, ai bënë jetë të qetë, pëlqen atë pak pasuri dhe nuk është lakmues i pasurisë së tjetrit. Në pamjen e parë duket natyrë e mbyllur dhe indiferente, por në fakt është shumë i vëmendshëm, për mos të thënë vigjilentë. Ai nuk të bënë mik kollaj. Testimi që i bënë ai të njohurit të ri, është një aftësi e ngritur në art. Po të bëri mik e ke besnik për jetë.

Myzeqari është dru pa mol. E mira e Myzeqesë i jep hijeshi fushës dhe dritë malit, sepse ajo në përmbajtje është iluminat. Myzeqari është i butë. Ai e di mirë se i buti mund të fortin. Jeta e myzeqarit i ngjan një lumi fushor që rrozgat që vinë me rrëmbim i nxjerr anash. Myzeqari e ka të ndriçuar rrugën e jetës nga ndërgjegjja dhe dielli.

Myzeqari nuk është besimtar fanatik. Kulti i tij është jeta.

Mbi të gjitha myzeqari është NJERI…

/fieri.al/