Princi i Vogël zbriti si Yll nën Interpretimin e magjishem të Yllka Mujos dhe regjinë e Armand Bora me muzikën time interpretuar në piano në në një ambjent mistik, në fontanën e Orikut të lashtë. Të shumtë ishin spektatorët për të cilët ishte hera e parë që vizitonin parkun arkeologjik të Orikut. Kryetari i Bashkisë Z. Dritan Leli, si dhe Drejtori i DRTK, Z. Orgest Feimi duke falenderuar artistët theksuan faktin që monumentet e Kulturës të promovuara nëpërmjet artit marrin një rëndësi të veçantë. Nuk munguan personlitete si Ambasadori I Italisë në Shqipëri Alberto Cutillo, Konsullja e Konsullatës Italiane në Vlorë Luana Micheli, Piktori i mirënjohur vlonjat Skënder Kamberi etj.
Mbas vizitave mbresëlënëse në Krahinën e Kurveleshit të Sipërm duke filluar nga Lekdushi, Progonati, Gusmari, Rexhini dhe Nivica vazhduam ne Krahinën e Lopsit, pra në pjesën e trevës së Labërisë së Luginës së Vjosës. Qëllimi i këtyre vizitave është njohja e traditave patriotike e liridashëse të këtyre zonave, duke përmendur trimat më në zë që bënë epokë gjatë Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare, si heronjtë e popullit Mustafa Matohiti, Azim Zeneli, Abaz Shehu, Sali Nivica dhe Xheladin Beqiri, të cilët populli i këndoi: O Xheladini me halle/Vish e zhvish ato gjerdane/Bir i tokës kosovare Për të vazhduar më tej këtë traditë shoqata jonë (Shoqatë atdhetare kulturore e Labërisë dega Fier) më 26.09.2015 bëmë një vizitë në fshatrat e Lumit të Vlorës. Në lashtësi ky lum nga vendasit quhej Lumi i Bardhe, sepse është i pastër, është i kulluar dhe i bardhë, rrjedh nga zallishta e formuar prej pakëson prurjet gjatë stinës së verës, ndërsa më i përshtatshëm do të ishte Liçnij Reka në kuptimin lumë i pastër, lumë i kulluar (nga zallishta ose licet e lumit). Në këtë rast sllavët (serbët) nuk bënë gjë tjetër veçse përkthyen emërtimin vendas në gjuhën sllave.
Në Drashovicë tek lapidari.
Lapidari në formë harku përfaqëson dy epope të lavdishme të kësaj zone kundër pushtuesve të vendit. Luftën kundër pushtuesve italianë më 1920 dhe atyre gjermanë më 1943. Në anën perëndimore të lapidarit përtej lumit ka qenë ndërtuar një fortifikatë italiane, ku ishte vendosur një togë mitraljerë. Sipas urdhrit të Shtabit të Mbrojtjes Kombëtare luftëtarët popullore sulmuan në një kohë forcat italiane në Llogora, Jonufër, Kaninë, Drashovicë, Kotë dhe Gjorm dhe pasi zunë robër këto forca u nisën drejt Vlorës me këngë në gojë: ‘’Çu nise nga Drashovica/ Lule more Selam lule!” Pjesa tjetër e lapidarit, siç theksuam, përkujton luftën kundër pushtuesve gjermanë ose Epopenë e Drashovicës. Në këtë epope të lavdishme morën pjesë forcat partizane e vullnetare të Qarkut të Vlorës. U sulmua garnizoni i fortifikuar gjerman, që ishte vendosur në fushën e Drashovicës e të Mavronës dhe u çliruan 6000 ushtarë e oficerë italianë të çarmatosur nga gjermanët. Në këtë luftë dhanë jetën 20 partizanë dhe u plagosën shumë të tjerë. Ecim përpjetë luginës dhe arrijmë në Kotën e bukur. Në këtë vend më 1920 u zhvilluan luftime të ashpra midis patriotëve të zonës dhe forcave italiane të fortifikuara. O bobo, seç qenkej Kota/Bytym mitraloz e topa Luftëtarët popullorë edhe të plagosur nuk largoheshin nga fronti i luftimit.
Vjen Kanan Mazja nga Shkoza/
Me një nofull copa-copa Në Kotë ishte përqendruar një batalion armik me organikë të plotë me 700 ushtarë dhe 100 oficerë. Këtu u përqendrua edhe goditja më e madhe e forcave tona. Humbje të mëdha nga të dyja palët dhe së fundi armiku dorëzohet. Duke kënduar lart në majë të kodrës një tjetër. Lapidari pranë xhadesë dëshmon aksionin e Çetës Plakë kundër një autokolonë armike, e cila u shpartallua plotësisht duke zënë 48 robër e mjaft municione e armatim luftarak. Aksioni u drejtua nga Qarkori i Vlorës dhe Çeta Plakë. Lapidari më të majtë të rrugës , në majë të kodrës përfaqëson luftën dhe përpjekjet e komunitetit gjormiot dhe atij të krahinës në operacionin gjerman të dimrit të vitit 1943.
Arrijmë në Gjorm. Në qendër të fshatit është lapidari i Çetës Plakë, e para çetë partizane në Qarkun e Vlorës krijuar më 04.12.1942 me komandant Neki Imerin dhe komisar Qazim Çakerrin. Çeta e disa aksioneve të rëndësishme luftarake. Pranë shkollës së mesme Hamdi Rrapi ndodhet lapidari kushtuar heroit të popullit Abaz Shehu, i cili u caktua komandant i grupit partizan të Vlorës më 1943 e më vonë komandant i Brigadës së Pestë sulmuese detyrë të cilën nuk arriti ta marrë, pasi ra heroikisht në këtë vend më 04.12.1943 në përpjekje me armiqtë. Për këta lapidarë që përfaqësojnë ngjarje të rëndësishme historike komuniteti gjormiot krenar për ta por duhet të tregojë më shumë kujdes për mirëmbajtjen e tyre.
Në të dalë të Gjormit ndodhet Ura e Komandës sipas emërtimit vendas. Po pse është quajtur kështu, pse e ka marrë këtë emër? Më 1916, pushtuesit italianë larguan nga ky vend banorët gjormiot dhe ndërtuan kazermat tepër të fortifikuara ku vendosën 300 ushtarë dhe 13 oficerë e nënoficerë. Ky batalion ishte i mjaftueshëm për të mbajtur të nënshtruar Gjormin dhe Krahinën e Mesaplikut. Më 19.06.1920 tërë burrat e këtij fshati së bashku me çetën e Lepenicës të Dukatit, të Vranishtit, të Kërbaçit mbas disa orë luftimesh zunë rob tërë batalionin me 300 ushtarë bashkë me oficerët komandues. Nga forcat tona dhanë jetën pesë luftëtarë. Nuk mund të lëmë pa përmendur Epopenë e Gjormit më 31.12.1942 , 02.01.1943 ku populli i Gjormit i ndihmuar nga gjithë krahina e Mesaplikut shpartalluan dy regjimente milicie e karabinierësh të shoqëruara nga 1500 mercenarë të fshati një bukuri të rrallë dhe jo më kot sllavët e emërtuan në gjuhën e tyre (Lep-Lepen) vend I bukur. Ahmet Canaj, bir i këtij fshati Kapiteni trim mori detyrën e komandantit të luftëtarëve vlonjatë në luftën kundër pushtuesve italianë më 1920. Vazhdojmë rrugën automobilistike me të përkeqësuar copë- copë, handre-handre, që po nuk vuri dorë njeri shumë shpjet, ka për të përfunduar në rrugë kuajsh dhe qarkullimi me Vlorën do të bëhet si para një shekulli. Ish-komuna e dikurshme Brataj, në qendër të vrasin sytë një grumbull ndërtesash të boshatisura, që janë në kontrast me ndërtesat plot hijeshi të banorëve. Me ketë emër Brati përmendet që në shekullin e 7- të të erës sonë.
Njihet kontributi i këtij fshati në të gjitha luftërat kundër çdo pushtuesi. Në Luftën Antifashiste Nacional Çlirimtare dhanë jetën shumë dëshmorë me ne krye heroin e popullit Laze Nuro. Fshati i romuzeve, i bejteve, vargjet satirike të poetit popullor Selim Hasani i përmblodhi në këto vargje të Dritëro Agollit: Kur gjëmonte qafë shpatit/ Mardhur borë djegur vape/ Mbushe xha Selim i Bratit/ Dy bejte me këngë labe… Duke vazhduar për në Kërbaç shfaqet madhështor lapidari i formimit të Brigadës së Pestë Heroinë e Popullit, që u inaugurua më 20.01.1944. Nga partizanët e kësaj brigade ranë në fushën e betejës kundër pushtuesve 350 partizanë midis tyre heronjtë: Abaz Shehu, Dervish Hekali, Kastriot Muco, Zaho Kola, Zenja Cure, Laze Nuro, Llambro Andoni. Kërbaçi i pesë dëshmorëve dhe i dy heronjve të popullit. Në të djathtë të rrugës shfaqet Kërbaçi. Kërbaçi i Bilbilenjve, i Miro Terbacit, i Halim Xhelos, Hysni Kapos, Arif Haskos. Qafa e Pëllumbit ndan Vranishtin me Tërbacin. Në Gusht të vitit 1942 në këtë qafë u shpartallua një togë xheniere italiane dy makina që ishin të interesuar, për të shtrirë e mirëmbajtur, linjën telefonike midis fshatrave Brataj e Kuç.
Në këtë aksion mori pjesë Çeta e Kërbaçit dhe çeta Plakë e Gjormit. Avash-avash arrijmë në Hore (Aghore) kështu quheshin ato qendra banimi fshatare helene Aleksandriane (shek 3-2 para erës së re), që nuk kishin perëndimor të Cipinit. Këtu do të ndalemi në një ndodhi të hershme, sepse memoria popullore ka regjistruar shumë këngë kushtuar luftëtarëve të këtij fshati,të ndihmuar nga krahina. Në Bolenë e në përrua/ Ulërin turku si grua.. Ndofta dikush nuk i ka lexuar apo dëgjuar këto vargje, pro gurra popullore është e përshtatshme. Është detyra e çdo brezi të gërmojë, të hulumtojë dhe ti pasqyrojë këto vlera. Këto vargje pasqyrojnë copëza lavdie e trimërie të brezave të mëparshëm, pasqyrojnë luftën e mbarë luginës së Shushicës e Kurveleshit kundër Tanzimatit më 1847. Forcat tona nën udhëheqjen e Zenel Gjolekës i bënë rezistencë forcave turke të shumta në numër. Midis Bolenës dhe Kallarabit duke i shkaktuar atij humbje të mëdha. Turqit u hakmorën duke djegur e rrafshuar Bolenën, Kallaratin dhe Kuçin. Këtu në Bolenë është një territor që i thonë ‘’Përroi i Gjormit’’ Çeta e Gjormit pjesëmarrëse në këtë luftë la në fushën e betejës 13 të vrarë. Bisedat janë nga më të ndryshmet, për ekonominë, për fshatrat e kësaj lugine që janë të boshatisura etj.
-Po çfarë ka më shumë Dardha e Korçës?- thotë një vizitor, që vinte për herë të parë në këto anë. Cili vizitor vendas apo i huaj nuk do dëshironte të qëndronte në këtë vend rrëzë Cipinit midis burimeve të pastra apo gjelbërimit të përhershëm, të drekonte me atë ushqimin tradicional lab? Pa le sikur të ndërtoheshin hotele turistike, kush nga të sëmurët e organeve të frymëmarrjes nuk mund të qëndronte për t’u kuruar në këtë ajër të pastër? Të gjitha janë të mundshme, por mungon infrastruktura kujdesi i çdo qeverie për t’i zhvilluar këto zona malore. Lëmë Bolenën e bukur dhe shkojmë në Vranisht, në Vranishtin e 72 martirëve në Vranishtin e Kapedan Saliut, por nuk rron marrësi të hedhë atë vallen e bukur ‘’O trima vallen ma mbani’’, nuk jeton Mamon Saliu… Jeta ecën, koha bën punën e saj. Të moshuarit na tregojnë për tmerret e luftës, ku dhe si u vranë 72 vranishnjotë, tradicionale labe. Pasho Zhupa /Kryetari i Shoqatës Labëria, dega Fier Skender Seferaj zëvendës kryetar/ burimi Gazeta Telegraf
Viti i Skënderbeut i ka ridimensionuar muzetë dhe objektet e vizitueshme që lidhen me figurën e heroit kombëtar të shqiptarëve, duke bërë që jo vetëm turistët e huaj që vijnë në Shqipëri, por edhe qytetarët shqiptarë të tregojnë interes për këto atraksione historike. Kështu, muzeu më i njohur i Skënderbeut në vendin tonë, ai i Krujës, po njeh rritje të numrit të vizitorëve, ndërsa të dielat e fundit të çdo muaji dhe ditët e festave rezervojnë hyrje të lirë për vizitorët.
Ajo që e bën unik këtë muze është fakti që aty ndodhen objekte që i përkasin periudhave të ndryshme historike, por në disa pavione trajtohet historia e Mesjetës së hershme, principatat shqiptare, pushtimi osman dhe betejat e shqiptarëve për të përballuar këtë pushtim.
Muzeu Kombëtar Gjergj Kastrioti Skënderbeu, i njohur edhe si Muzeu i Skënderbeut dhe Muzeu i Krujës është një nga më të vizituarit në Shqipëri. Përurimi i muzeut është bërë më 1 nëntor 1982 në kështjellën e Krujës, por ky muze ka edhe karakterin e një memoriali që trajtohet si kullë shqiptare e Veriut. Kompleksi i muzeut është shpërndarë në disa hapësira të cilat vizitohen kronologjikisht sipas ngjarjeve.
Ky muze është ndërtuar në kalanë e famshme të Krujës, kryeqendra e shtetit të Arbrit dhe personifikim i disfatës së ushtrive osmane, për tri herë rresht, në shekullin XV. Në këtë muze janë të ekspozuara mjaft objekte, dokumente dhe bibliografi origjinale, riprodhime autentike që flasin qartë për historinë e popullit shqiptar në shek. XV e më gjerë. Në këtë muze numërohen pavione të tilla si pavioni i Antikitetit dhe Mesjetës së Hershme, pavioni i principatave shqiptare, i pushtimit osman dhe përballimit të këtij pushtimi, pavioni i kështjellave mesjetare, i qëndresës shqiptare, kancelaria e Skënderbeut, biblioteka, salla e princave, e pinokotekës dhe së fundi pavioni i trashëgimisë dhe i jehonës. Në këto pavione janë ekspozuar objekte prej qeramike, bronxi, hekuri, bakri, faksimile të ndryshme, ikona origjinale, shkrime, këmbanë e vitit 1462, shpata origjinale të shek. XV etj.
Institucionet përkatëse për monumentet e kulturës këtë vit kanë bërë të mundur që çdo të dielë të fund të muajit dhe ditët e festave hyrja në këto institucione trashëgimie të jetë falas për vizitorët. Ndikimi ka qenë i qartë, me rritjen e vazhdueshme të numrit të vizitorëve të huaj dhe atyre vendas.
Muzeu i Krujës ndodhet në një pikë piktoreske të qytetit dhe vizitorët nuk e anashkalojnë asnjëherë një vizitë në të, ndërsa ndodhen në qytetin e Krujës, për të parë Pazarin apo kalanë. /atsh
Një ditë e zakonshme vizitash në Parkun Arkeologjik të Orikut.
Pushues që kanë zgjedhur bregdetin e Vlorës për pushime, kanë zgjedhur edhe Parkun e Orikut për ta vizituar.
Vizitorë nga rrethet e ndryshme të vendit por edhe nga shtete të ndryshme të Europës.<span
Jo vetëm emigrantë e shqiptarë nga trojet tona për rreth por edhe të huaj.
Qytetërimi që vjen prej antikitetit këtu në Orik sikur “flet” me gojë.
Dorina, përgjegjësja e Parku me Sadikun e Ermalin, punonjësit e shërbimit, të pa lodhur, presin e përcjellin vizitorë…
DRTK Vlorë, përherë plot kujdes e në zhvillim të përgjegjësive institucionale.
Në këto kohë ku rrotull kulmon turizmi, ca më shumë.
Fshati Kaninë që qendron mbi Vlorë, me një pamje të mrekullueshme, mbi gjirin e Vlorës, në festen e saj tradicionale, për të pestin vit rradhazi. Organizuar në kalanë e Kaninës, për të përcjellë, vlerat histotike, kulturën, por edhe traditën, pjesë e aktivitetit edhe qindra qytetare, banore të zonës, por edhe pushues vendas dhe të huaj, të cilet kanë zgjedhur Vloren, për të pushuar dhe nuk mund të mungonin në një festë të tillë. Shoqeruar me muzikë, valle të zonës, por edhe të ftuar si parodistet e Vlorës, aktiviteti vje si një festë e të gjithë zonës, jo vetem Kaninës, por edhe të gjithë Vlorës. Mirenjohje dhe vleresim, për aktivitetin dhe mirenjohje e qakut të Vlorës, për grupin polifonik “Ismail Qemali” të Kaninës, dhe nga kryetari I bashkisë së Vlorës Dritan Leli.
Fshati I historisë dhe bukurisë Vlonjate, fshati I Ismail Qemalit dhe Donikës së Skenderbeut, me një pamje mbi Vlorë, që rrallë ke mundesi ta shohesh dhe shijosh, ka ringjallur prej vitesh festen tradicionale të fshatit, por që tashme nuk I perket vetem zonës, por të gjithë Vlorës. Një mundesi për të kaluar një mbremje ndryshe, por edhe të kesh mundësinë të viztosh kalanë e Kaninës dhe mbi të gjitha të shijosh pamjen e mrekullueshme të gjirit të Vlorës, me muziken e mrekullueshme të kengetarit Ervis Behari, lojen e parodisteve të Vlorës dhe kenget polifonike të zonës.
Vlora në festë dhe fshati Kaninë, në aktivitetin tradicional duke sjellë në kujtesë historinë dhe kulturen dhe bukurinë e një pamje që është me të vertetë e mrekullueshme.
24 KARATËSHI I HARRUAR
I rrethuar ndërmjet kontrastit të pemëve, rrjedhshmërisë së ujit të burimeve, rrugëve të dredhuara që sikur duan të mashtrojnë me thjeshtësinë e së bukurës natyrë përngjitur, gurëve të zinj e rrëpirave ku ngjit balta, ndodhet një fshat i quajtur Vithkuq. Me këtë pamje si të stisur ai të fton ta vizitosh. Rrethimi i dytë vjen nga shumëllojshmëria e pejizazheve historike kulturore që i japin identitet Vithkuqit. Pozicionohet 26 km në jugperëndim të Korçës. Dikur ka pasur 24 mijë banorë dhe 7 lagje, sot 1200 banorë.
Një mrekulli që të fton në 4 stinët e vitit ta shikosh, sot një nga vendet e rrezikuara sipas organizmave ndërkombëtarë pas Gjirokastrës e Voskopojës. Në të ka jo pak por 24 kisha, megjithatë problem është harresa.
Për nga rëndësia ai reshtohet në fshatrat më të bukura të Korçës, krijon trinomin e turizmit kulturor malor me Dardhën dhe Voskopojën.
Plot tri herë e kanë djegur po Vithkuqi qëndron në këmbë si mace me 7 shpirtra. Në luftën e I Botërore u dogj nga grekët që kryen masakra të papara aty. Në luftën E II-të botërore u dogj nga italianët. Nuk kishin të mbarruar djegiet, radha më pas ishte e gjermanëve. Aty ku shkel gjermani nuk mbin as bari thoshin të vjetrit dikur, por Vithkuqi rezistoi, më jeshillëk u bë.
Fshati ka nxjerre Naum Veqilharxhë po kohët e sotme nuk kanë Veqilharxhë, duhet t’i riformojnë ata.
Për çudi të madhe është një stoli 24 karatëshe që nuk ka kush ta mbajë në dorë e të gëzohet me të, një fshat pa turistë masivë. Resurset e shumta turistike nuk depërtojnë në mendjen e turistëve për arsye të ndryshme.
Dikur plakat e fshatit thoshin se më e vështirë se grindja mes njerëzve ishte harresa. Më mirë thoshin të më trokisë te pragu i portës e të më shajë, sesa të më harrojë e mos të më vijë fare. Kishin të drejtë, legjenda thotë se shtriga largohet vetëm duke qenë indiferentë me të. Po jo vetëm shtriga, edhe të bukurën plot sharm ne e largojmë me indiferencën e ‘egos’ sonë, në mos me ‘ego’ me harresë.
Ka disa arsye që Vithkuqi sot vuan për një turizëm të pasur kulturor. Një arsye e hapur është çështja e pronave. Akoma nuk është stabilizuar ky problem themelor ku fillon a-ja e turizmit. Nuk ka kapitalizëm pa prona, prona është a-ja dhe zh-ja e, jo vetëm kapitalizmit dhe demokracisë, por edhe dinjitetit dhe zhvillimit të njeriut.
Ndryshe Vithkuqi quhet fshati i 100 krojeve, që dhe po t’i numërosh humbet në shifra dhe në mendje, por ato duhen eksploruar më shumë se reklamuar.
Azis Panariti, kryetar i komunës, thotë për portalin korçajonë.com se ‘’Vithkuqi vuan që pas viteve 1990-të mungesën e një masterplani. Ai shton se nuk janë azhornuar tokat e fshatit, si toka bujqësore edhe toka truall, dhe kjo ka ndalur në vend çdo inisiativë në dobi të mirqënies e zhvillimit’’
‘’Vasil Shoren, është një inisiator që pret krahapur në lokal po ku ai në të shumtën e kohës rri i zbrazur.’’
Mungesa e infrastrukturës dhe e problemeve të pronave nuk duhet t’i stepë vithkuqarët që të mendojnë ta rikonstruktojnë fshatin e tyre për turizëm. Ka shumë mundësi që format organizative komunitare të jenë dobiprurëse për Vithkuqin.
Fare mirë shtëpitë të fshatit mund të rikonstruktohen si hotele. Të ardhurat prej tyre mund të shërbejnë edhe për rregullimin e rrugëve, shtëpive të tjera dhe të ngritjes së traditave të kaluara si përpunimi i leshit me grep ku vithkuqarët kanë qënë të mirë. Qilimat, velenxat, kuvertat, perdet e punuara nga duart e këtyre grave janë nga më të bukurat.
Nisma industriale si punishte të vogla mund të ngrihen për të tërhequr edhe me turizëm. E çfarë kërkon më shumë nga jeta një turist i huaj nga bukuritë e Shqipërisë. Një Vithkuq, po nuk e di ku bie ose di shumë pak për të. Të huajt janë shumë të interesuar për fshatra që ruajnë origjinalitetin e tyre.
E veçantë dhe mjaft e pasur është kulinaria e këtij fshati me pastërmatë, trahanatë, mishin e pjekur, turshi, lakrorë me miell gruri e misri, tava me qumështorë. Ushqimi në këto zona është një traditë e vjetër e gjithë krahinës, një ndërthurje midis tradicionales, autentikes dhe shkëmbimeve kulturore të ndryshme.
Mund të provosh dhe rakinë e dashur të kumbullës, karakteristikë e kësaj zone. Kjo mund të ndërthuret me prodhimet artizanale dhe shtëpitë karakteristike, aq të lakmuara për turistët.
Sot Vithkuqi përmblidhet në tre lagje, Grekasi, Saraqi, Dukasi. Botanika dhe zoologjia është mjaft e pasur. Kjo është diçka pozitive për ndërthurjen e turizmit, e zhvillon atë.
Pjesë e rëndësishme e zhvillimit të turizmit në Vithkuq duhet të jetë gjithashtu thesari historik që është jo i pakët. Ai fillon që nga antikiteti e deri në mesjetën e vonë për të ardhur në ditët tona si kulturë e trashëguar ku duhet të ndihemi krenar por edhe përgjegjës. Aty ka shumë monumente kulture, ngjarje dhe figura historike që i kalojnë përmasat e një fshati apo qyteti.
Vithkuqit të fton në monumente kulturore, do vetëm takat dhe nge. Shumë vizitorë i janë rikthyer fshatit si miq. Ndër vizitat që ngelen në mendje është Manastiri i Shën Pjetrit, Manastiri i Shën Kollit, i Shën Minait dhe Mitropolia e Shën Millit. 8 kisha të rikonstruktuara si Shën Pjetri, Kozma Damianov ose Qimitiri, Shën Kostandini, Vangjelizmoi, Shën Milli, Shën Gjergji, Shën Dëllia, Shën Mëria, Shën Nikodhimi.
Një rëndësi të veçantë si vepër historike dhe fetare, paraqet kisha e Shën Pjetrit, e cila u ndërtua në shek XVIII, rreth 1764-1773, e cila përbëhet nga afreske të mrekullueshme me rreth 2000 piktura, e punuar e gjitha me kontributin e vetë vithkuqarëve dhe e ndërtuar nga mjeshtërit vithkuqarë që kishin punuar në Venecia si Dhima Dukasi, Hari Venetiku, Dine Krekasi, Vaso Sumbulla, Kule Deti.
Në mesjetë zhvillimin kulturor, ku futej dhe arsimimi, e kishte në dorë kisha, duhet të nderohemi që kemi kaq shumë kisha dhe monumente kulturore fetare që i japin fizionomi kulturës tonë.
Në krah të Shën Pjetrit është ajo e Kozma Damianoit, në të cilën ruheshin eshtrat e të vdekurve. Kisha e Shën Millit të Vithkuqit, ka një bukurie të rrallë, ruan në brendësi thesare të afreskut pikturuar nga Zografët dhe Shpatarakët, të cilët kanë pikturuar dhe shumicën e kishave.
Sot Vithkuqi vuan nga indiferenca e bashkisë dhe e vetvetes. Lufta më e vështirë nuk është lufta me të tjerët, është lufta me vetveten, ne duhet ta ringrejmë vetveten tonë. Gjithashtu duhen menduar edhe bashkëveprime ndërkomunitare nga bashkia dhe komunat, komunitarizmi është pjesë e rëndësishme e ringritjes së turizmit kulturor.
Te njohesh Vithkuqin në miniaturë është si të njohësh një Korçë e gjysmë e nuk mjafton. Një kopësht Edeni që nuk duhet të presë përgjigjen e Zotit nga qielli. Ai e ka dërguar shenjën e tij plot me 24 kisha ku tashmë kanë ngelur 14. Vithkuqarët duhet të organizohen vetë të ringrejnë vithkuqarët.
Renditur për vlerat monumentale, krahas Apolonisë dhe Butrintit, vazhdon të mbetet një atraksion turistik me një numër në rritje të vizitorëve. Për periudhën janar-korrik 2018 shënohet numri 3132 i vizitorëve në krahasim me të njëjtën periudhë të vitit 2017 ku numri i vizitoreve shënonte 2636.
Ministrja e Kulturës, Mirela Kumbaro inspektoi Parkun Arkeologjik Kombëtar Bylis , i cili shumë shpejt do t’i nënshtrohet projektit madhor të konservim-restaurimit. Ministria e Kulturës sapo ka hartuar projektin madhor të këtij parku, i cili parashikon konservim dhe restaurim të monumenteve, përmirësim të infrastrukturës, vendosjen e sinjalistikës, etj. Nëse Apolonia tërheq vizitorin me butësinë e saj, Butrinti me natyrën ekzotike, Bylisi me pozitën zotëruese mbi kodrat e Mallakastrës dhe mbi hapësirën e luginës së Vjosës që ofron një pamje krejt të veçantë në krahasim me qytetet e Antikitetit Klasik, transmeton atsh.
Vizitorët që shkojnë në Bylis, mrekullohen jo vetëm nga pamja, panorama por edhe nga monumentet dhe mënyra e restaurimit. Bylisi zotëron një hapësirë të madhe. Nga aty mund të shohësh gjysmën e territorit të Shqipërisë. Nga aty, syri ta kap Janinën, Tomorrin, Detin Adriatik dhe Fushën e Myzeqesë.
Fshati ynë ka qenë i vogël, me 10-12 shtëpi (u mpak në Grekun e parë, ku shumica e familjeve shkuan në Berat dhe nuk u kthyen më) dhe, si i tillë, dasmë apo gosti të ishte, ishin të gjithë aty të mëdhenj e të vegjël në të gjitha ditët e ritualit. Tani, pas kaq vitesh, më vinë në mend disa prej kronikave të tyre. Njëra nga të cilat ka të bëjë me Kurveleshin.
Sabriu ishte një nga burrat më të mirë të fshatit. Kishte qenë njeri i “i dalë” dhe si xhandar kishte bredhur “bythën e dreqit”, siç kisha dëgjuar të thoshin! Në dasma, kur vinte radha e këngës, ai, pas këngëve me avazin tonë, sado që ishte i pari i muhabetit, kërkonte leje të këndonte një këngë që nuk ishte e anëve tona. E bënte aq shpesh këtë në dasma a gosti, saqë dihej, dhe në kohën e caktuar pjesëmarrësit i drejtoheshin Sabriut: “Shkrepja tani”! Dhe ai ia niste, në fillim vetëm, më pas bashkohej edhe një tjetër dhe më pas akoma bashkoheshin të gjithë që ishin aty me një iso jo si jona, me lëvizje buzësh gjoja këndonin, por në të vërtetë nxirrnin një zanore të zgjatur, “o”, “e” apo “ë” midis “e”-së dhe “ë”-së. “Kurvelesh, zemra ime, Kurvelesh”, ia merrte Sabriu! Sakaq gratë linin punët matanë e grumbulloheshin te dera të dëgjonin. Kur shikoja këtë skenë, unë, si i vogël që isha, nuk e kisha mendjen te kënga, por te ai Kurveleshi, që zihej aq shpesh në gojë. Vrisja mendjen ç’të ishte ai, burrë, grua apo çfarë!?…Por që ishte gjë e mirë, e mirë do të qe, derisa ishte zemra e Sabriut. Vonë, kur shkova në shkollë, e mësova se ç’ishte Kurveleshi!…
Dhe ja tani pas kaq e kaq vitesh jam “në zemrën e Sabriut të ndjerë”, në Kurvelesh, madje në atë të sipërmin, që është çatia e Labërisë, me një qiell drite mbi krye. Janë pesë fshatra; Nivica, Rexhini, Gusmari-historikisht qendra e nënprefekturës, Progonati dhe Lekdushi. Si gishtërinjtë e një dore, të cilët s’bëjnë dot pa njeri-tjetrin. Natyra ngjason me një pikturë impresionuese të kapur pas reve. Në sfond, mali i Gribës (Këndrevica) 2221 m, qarkuar me malet e tjera. Njerëzit janë të rrëmbyer si rrëketë, dhe shumë krenarë. “Brenda humnerave pellazge dhe kanioneve të shumta e të frikshme, është historia e banorëve të zonës, zërat njerëzorë. Dhe kjo s’është një krahinë çfarëdo, por krahina emërshquar e Kurveleshit. Aty s’kanë vlerë lekët, qofshin edhe flori, s’ka peshë pushteti, qoftë edhe i sulltanit, aty ka vlerë krenaria dhe fjala, e cila, para se të thuhet peshohet me kandar dhe vret njëlloj si plumbi!…” (Mihal Gjergji, “Ngjyrat e mendimit”, Tiranë 2010, fq 56.)
Në vitet 1908-1919, u hapën edhe shkollat e para shqipe në këtë krahinë; në Nivicë nga Shuko Dalipi, në Gusmar nga Magrip Bana, në Progonat nga Shaqo Buxo, në Lekdush nga Sinan Tare Kërpi.
I paçmuar është edhe kontributi i mëmëdhetarit gusmariot Bilal Rukia, në hapjen e këtyre shkollave, këtu dhe në treva të tjera, aq sa drita e të cilit i verboi shovinistët grekë, të cilët e masakruan këtë pishtar në lartësitë e fshatit Pilur, në fushën e Vanovës.
Pushka dhe pena, një binom i pandarë i këtyre banorëve. Kudo që të rrëmosh, qoftë edhe sipërfaqësisht, është pëllëmbë e histori.
Rexhini krenohet me atdhetarin, publicistin dhe luftëtarin e arsimit kombëtar, Saliun, që jemi mësuar ta njohim si Sali Nivica. “Saliu ishte portë e shtyllë, a thue nji shkamb në të cilin tash 10 vjet i turren tallaze të mëdha pa mujtë me e bremun kërkund…”. Janë fjalët vlerësuese të Gjergj Fishtës, më shumë se çdo titull apo dekoratë e munguar.
Po Rexhini ka përkundur në djepin e tij edhe komandantin e famshëm të Bilbilenjve, kordhëtarin Bilbil Shako. (“Dale bej, të ndez cigarë/ Se s’jam çanaku me dhallë/ Po jam Bilbili me pallë…”)
Gusmari, një vatër qëndrese dhe bujarie, i pakrahasueshëm me asnjë fshat tjetër, kryesisht me shtëpi dykatëshe dhe odat e stolisura të burrave; të Gumene, Duke, Bane, Gjergje, Horjete, Gjoke, Çele etj. Vendlindja e Hasan Gjostojës që luftonte në krah të Zylyftar Podës, në kalanë e Melesinit. (“Hasan Labi bën dyfek/ Shtatë ditë e shtatë netë/ Sa dridhej foshnja në djep…”, e pas këtij luftëtari rendën të tjerë trima, Xheladin Serjani (“Kucoi”), i cili luftoi me tri mbretëri, Mero e Xhafer Gumeni, Rakip Duka, Xhafer Meta e deri te luftëtarët e fundit, dëshmorë të atdheut, Sami dhe Tafil Skëndo Gjergji, Çobo Mërkuri, Zigur Gjoka etj. Edhe vendlindja e rapsodëve popullorë, aq shumë të njohur, Ali Dine e Tahir Bana.
Pikërisht këtu, në Gusmar, dua të përshkruaj edhe një veçori interesante. Me polifoninë labe, të cilën do më pëlqente ta quaja simfonia labe, ka ngjashmëri interesante edhe ligjërimi i grave (kolli), të cilat vajtojnë një trim të vrarë apo një jetë të humbur. Vetëm atëherë, oda e burrave është e detyruar të heshtë, në nderim të perëndive.
Veziko Gumeni, simboli i dhimbjes dhe qëndresës njerëzore, do kujtohet gjatë, shumë gjatë, edhe nga brezat e ardhshëm, për vajtimin e mençur dhe drithërues. Çuditërisht, vdekja është më e uritur se mjerimi i banorëve, ndoshta kjo e shtyn të jetë e pamëshirshme.
Progonati, fshati më i madh i krahinës, vendlindja e Hetem Totos (ministër i Brendshëm në Mbretërinë e Zogut), Ismail Leskos, i Bilbilenjve, i Asllan Kucës, (dhëndër i Zylyftar Podës), një nga më të besuarit e Ali Pashë Tepelenës, i Asim Zenelit dhe dëshmorëve të tjerë, të cilët ranë martirë për këto troje. Fshati me numrin më të madh të alpinistëve dhe organizatorëve të ekipit të futbollit të zonës.
Lekdushi arsimdashës, një fshat i vogël, por interesant, për peizazhin dhe njerëzit e tij. Pikërisht nga ky fshat është shpërngulur edhe fisi e familja e Çelo Picarit, shekuj më parë, dy apo treqind vjet, për t’u vendosur në një kohë doemos të vështirë në fshatin tjetër ngjitur, Picar. Dhe historia e këtij luftëtari të shquar njihet nga bashkëkohësit tanë. Vendlindja e Mustafa Matohitit, luftëtar vizionar dhe orator, viktimë e idealizmit të tij.
Nivica, i dyti pas Progonatit për numrin e banorëve, me histori interesante, me pika të shumta kulmore, emra që kanë lënë gjurmë në kujtesën kolektive apo të shkruar, dhe një natyrë piktoreske.
Emrin e këtij fshati e mban si mbiemër një prej figurave të ndritshme të krahinës, Hodo Bej Nivica. Është luftëtari legjendë i rezistencës antiosmane, krahas Tafil Buzit, Veis Vasjarit, Zenel Gjolekës e Çelo Picarit. (“Fushë e Delvinës u nxi/ Tetë mijë suvari/ I shkreti Hodo Ali/ I kish djemtë çilimi…”).
Historia është e mbushur me emra të tjerë trimash niviciotë, deri te dëshmorët e fundit të luftës së dytë botërore, Dalip Seferi, Abaz Aliu (Malaj), etj. S’mund të flitet për Nivicën pa u ndalur së pari te miti-Hodo Ali, që ka ushqyer imagjinatën e disa brezave: “Si gjerdan mbi supe/ Të mban Këndrevica/ Vështron thellë në kohëra/ Hodo bej Nivica/ Ja, përtej Delvinës/ Paska rënë mavrija/ Plagët e Janinës/ I lidh Çamëria/…Lotët që s’ta puthën/ Syrin si fajkua/ Po i nxjerr nga shpirti/ Për dhimbjet e tua…”– (Mihal Gjergji, “Udhë të këputura”, Tiranë 2017, fq 13.).
Krahina e Kurveleshit të sipërm ka nxjerrë personalitete të kulturës, artit, e historisë; mendimtarin Ismet Toto, historianin e mirënjohur Pëllumb Xhufi, poetët e shquar Agim Shehu dhe Mihal Gjergji, sikurse të tjerë autorë të gjinive të ndryshme; Halil Qëndro, Ibrahim Gani, Martin Cukalla, Daut Gumeni, Azis Gjergji, Agim Basha, Izet Qulli, Çobo Skënderi, Veli Hodaj etj. E, të pesë fshatrat, kanë valltarë e këngëtarë virtuozë, të vlerësuar në festivalet kombëtare. Do përmendja emblematikët e valles labe, Remzi Banën e Alush Milorin: Xhufkat e kuqe ua puthte era, teksa nisnin shqiponjat për të fluturuar larg, ndërsa palët e fustanellës kërkonin lartësitë.
Brenda kësaj vlere, ka vendin e tij të padiskutueshëm edhe mësuesi model, njëkohësisht edhe poet popullor, Halo Malaj, autor i teksteve të këngëve.
Largohem nga Nivica duke vërshëllyer me buzë ison e lehtë drithëruese të asaj kënge që përcjell kryetrimin e këtij fshati, pikërisht në një ditë të bekuar, kur e enjtja ia dorëzon pushtetin “të xhumasë”, ditës së faljes: “Të ënjtën dhe të xhumanë/ Hodo trimi e dha xhanë/ Hingëllin i shkreti kalë/ Hingëllin e s’do të hajë/ 20 trima dot s’e mbajnë…”
U zgjatëm pak në historinë e këtyre fshatrave, që përbëjnë zemrën Labërisë, pasi këtu, si askund tjetër në Shqipëri, historia i hyn në hak, i lë pak vend gjeografisë. Labëria është unike në kulturë materiale e shpirtërore, me zanat blegtorinë, pushkën dhe këngën.
Kurveleshi është një hapësirë unike, me nuanca gati të padallueshme nga një zonë në tjetrën brenda tij. Një i huaj, psh, si unë, e ka të vështirë, që, në gjithë atë etni të lebërve, të vërë kufij: të ndajë Kurveleshin e Sipërm me atë të Poshtmin; Kurveleshin e Tepelenës me atë të Gjirokastrës; të Lumit të Vlorës me atë të Dukatit; të Bregut me atë të Delvinës etj. Këta janë kufijtë natyrorë, por karakteri i fortë lab, trimëria, humori dhe kënga labe kanë çarë më tej, kanë zgjeruar ëmbël dhe butë këtë kufi në Myzeqenë e Vogël (e Vlorës), Mifol; në Mallakastër përtej Vjosës; përtej Memaliajt, përtej Drinos në Rrëzë të Gjirokastrës, madje edhe përtej Gjirokastrës, në Lazarat etj.
Thesaret e historikë dhe natyrorë të Nivicës
Në fshatin, dikur më të zhurmshëm e më të bujshëm të Labërisë, shkretia dhe heshtja është vrasëse. Dy “thesaret” më të mëdhenj, që ka ky fshat, kalaja mbi, dhe kanionet poshtë tij, përbëjnë kompleksin historiko-natyror më unik dhe më të rrallë, që, edhe me qiri ta kërkosh, vështirë ta gjesh në të gjithë Shqipërinë. Nivica që herët ka zgjuar interesin e studiuesve të huaj, të cilët, sapo u është dhënë rasti, kanë “vrapuar” në këtë fshat. Nuk është munduar kot deri këtu gjeografi i famshëm Skilaksi, 50 vjet p.k për të parë nëse ky qytet ishte Amantia apo ndonjë tjetër. Diçka ka ditur konsulli francez pranë Ali Pashë Tepelenës, Pukëvili, i cili që në ditët e para të mbërritjes në Janinë, ka lënë mënjanë punët diplomatike dhe ka shpejtuar për në Nivicë. Pas tij, fshatin e ka vizituar H. Holand, duke i lënë radhë topografit dhe arkeologut të shquar të kohës, njëkohësisht konsulli anglez pranë Ali Pashë Tepelenës, William Martin Lik. Në fillim të shekullit të 20-të Nivicën e ka vizituar udhëtarja e shquar angleze, Edith Durham. Ajo i ka lënë Nivicës dy kujtime të rralla, një hartë të zonës dhe një vizatim në formën e një skice, ku shihen portrete të burrave të fshatit të Nivicës në shtëpinë ku ajo kishte bujtur. Por në Nivicë, në vitin 1930, u ngjit edhe i famshmi L. M. Ugolin, zbuluesi i Butrintit dhe i Foinikes.
Por Nivica ka edhe ca thesare të tjerë natyrore, janë thellinat poshtë fshatit, janë kanionet, për të cilët është folur pak më parë. Vetëm tani vonë, me lëvizjen e turistëve, ata janë jo vetëm të njohur, por edhe të vizitueshëm.
Kanionet fillojnë sa kalon fshatin Bёnç duke ndjekur të kundërtën e rrjedhës së lumit, ku në krah të djathtë ndodhet mali i Çoçkos me shumë shpella që mund të vizitohen. Në këto shpella u strehua çeta e Bilbilenjëve të ndjekur nga turku. Këtë kanion të madh e kanë krijuar lumi i Nivicës me degët e tij, si përroi i Lekdushit, përroi i Progonatit, i Gusmarit dhe i Gjonmushit, qendra është Guva e Nivicës. Kanionet në lashtësi kanë qenë të lidhur me ura si rrugë kalimi të fshehtë në kohë rreziku nga kalaja e Nivicës për në vendbanimin e hershëm Gradishtë, Progonat dhe Gusmar. Duke u nisur nga Guva në drejtim të rrjedhës së lumit, në krahun e majtë e përball kalasë, në lindje, ndodhen dy ujëvara, ajo e Pesjakut dhe ajo e Kastravicës. E para, me një lartësi 30 – 40 m dhe, e dyta, me një lartësi rreth 100 m, ku uji bie vertikalisht dhe në fund ka krijuar një gropë të madhe. Në kohë me shira ka një pamje madhështore.
Zagoi i Vasos është një vend disi i sheshtë me bimësi të gjelbër në mes të shkëmbinjve dhe në të gjitha anët rrethuar me humnera të thikta. Më pas vjen Vinja, i shfrytëzueshëm nga banorët, kryesisht për dimër për dhitë. Dhitë i çonin duke ndërtuar ura dhe skela, bagëtia qëndronin atje deri në pranverë, sepse s’kishte rrezik as nga egërsirat as nga njerëzit, pasi nuk shkonin dot.
Një tjetër kanion ka qenë Drimoi, disi i shfrytëzueshëm, me 4 – 5 ha tokë të sheshtë për 20-30 krerë dele ose dhi.
Veç kanioneve në Nivicë dhe rrethinat fqinje ka shpella të panjohura dhe të pa eksploruara, që përbëjnë një resurs turistik për zonën. Do të përmendim disa prej tyre: Shpella Kishë e Drimoit, e përdorur nga banorët në kohën e dy luftërave, të Luftës së Parë dhe të Dytë Botërore. Ka marrë emrin Kishë, ndoshta do të ketë qenë kish eremiti. Shpella e Guvës, ndodhet në humnerën poshtë kalasë; Shpella e Labës, Shpella e Gjonushit, Shpella e Aliqënde, Shpella e Ariut, Shpella e Gusmos, e Murtajës, Gropa e Merje etj.
Në fshatin, dikur më të zhurmshëm e më të bujshëm të Labërisë, shkretia dhe heshtja është vrasëse. Dy “thesaret” më të mëdhenj, që ka ky fshat, kalaja mbi, dhe kanionet poshtë tij, përbëjnë kompleksin historiko-natyror më unik dhe më të rrallë, që, edhe me qiri ta kërkosh, vështirë ta gjesh në të gjithë Shqipërinë. Nivica që herët ka zgjuar interesin e studiuesve të huaj, të cilët, sapo u është dhënë rasti, kanë “vrapuar” në këtë fshat. Nuk është munduar kot deri këtu gjeografi i famshëm Skilaksi, 50 vjet p.k për të parë nëse ky qytet ishte Amantia apo ndonjë tjetër. Diçka ka ditur konsulli francez pranë Ali Pashë Tepelenës, Pukëvili, i cili që në ditët e para të mbërritjes në Janinë, ka lënë mënjanë punët diplomatike dhe ka shpejtuar për në Nivicë. Pas tij, fshatin e ka vizituar H. Holand, duke i lënë radhë topografit dhe arkeologut të shquar të kohës, njëkohësisht konsulli anglez pranë Ali Pashë Tepelenës, William Martin Lik. Në fillim të shekullit të 20-të Nivicën e ka vizituar udhëtarja e shquar angleze, Edith Durham. Ajo i ka lënë Nivicës dy kujtime të rralla, një hartë të zonës dhe një vizatim në formën e një skice, ku shihen portrete të burrave të fshatit të Nivicës në shtëpinë ku ajo kishte bujtur. Por në Nivicë, në vitin 1930, u ngjit edhe i famshmi L. M. Ugolin, zbuluesi i Butrintit dhe i Foinikes.
Një tjetër kanion ka qenë Drimoi, disi i shfrytëzueshëm, me 4 – 5 ha tokë të sheshtë për 20-30 krerë dele ose dhi.